Bức tranh toàn cảnh và "những khoảng trống" cần lấp đầy

Ngày 03/10/2025, Ban Bí thư ban hành Chỉ thị số 52-CT/TW về thực hiện BHYT toàn dân trong giai đoạn mới, đặt ra mục tiêu đến năm 2026 có trên 95% dân số tham gia BHYT và đến năm 2030 tiến tới bao phủ BHYT toàn dân. Đây là yêu cầu chính trị gắn với nhiệm vụ bảo đảm an sinh, chăm sóc sức khỏe Nhân dân trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới.

Tính đến hết năm 2025, tỷ lệ bao phủ BHYT cả nước đạt 95,16% dân số. Con số này là kết quả của cả một quá trình nỗ lực bền bỉ, sự chỉ đạo quyết liệt từ Trung ương tới cơ sở, cùng với việc không ngừng hoàn thiện chính sách, cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong tổ chức thực hiện. Chất lượng khám, chữa bệnh BHYT từng bước được cải thiện; quyền lợi của người tham gia ngày càng được bảo đảm tốt hơn; niềm tin của người dân với chính sách được củng cố. Đó là những thành quả rất đáng trân trọng, phản ánh tính ưu việt của chính sách BHYT trong hệ thống an sinh xã hội nước ta.

Tuy nhiên, bài toán đặt ra hiện nay là khoảng 4,84% dân số chưa tham gia BHYT, rơi vào những nhóm đối tượng khó vận động.

Thứ nhất, nhóm lao động phi chính thức và lao động tự do. Đây là nhóm chiếm tỷ trọng lớn trong số người chưa tham gia. Đặc thù của nhóm này là công việc bấp bênh, thu nhập không ổn định, chịu tác động mạnh bởi các biến động kinh tế; và vẫn còn quan niệm "khi nào ốm đau mới mua BHYT". Nhiều người trẻ, khỏe có tâm lý chủ quan, chưa nhận thức đầy đủ về nguyên tắc chia sẻ rủi ro của BHYT. Theo số liệu khảo sát từ các địa phương, tỷ lệ tham gia BHYT hộ gia đình trong nhóm tiểu thương, người làm nghề tự do tại các khu đô thị lớn và vùng nông thôn vẫn còn nhiều dư địa, nhưng việc tiếp cận, thuyết phục vô cùng khó khăn.

Thứ hai, nhóm hộ cận nghèo, hộ nông - lâm - ngư - diêm nghiệp có mức sống trung bình. Mặc dù Nhà nước đã có chính sách hỗ trợ tối thiểu 70% mức đóng BHYT đối với hộ cận nghèo và 30% đối với hộ có mức sống trung bình, nhưng với nhiều gia đình ở vùng sâu, vùng xa, vùng bãi ngang ven biển, ngay cả phần tự đóng (30% hoặc 70% còn lại) vẫn là một chi phí tài chính không nhỏ đối với họ. Đặc biệt, có một thực tế là tính bền vững trong tham gia BHYT của nhóm này không cao. Khá nhiều trường hợp "thoát nghèo" nhưng lại rơi vào tình trạng "lõm BHYT" do không còn được ngân sách nhà nước hỗ trợ 100%, dẫn đến đứt gãy quá trình tham gia.

Đối với học sinh, sinh viên, mặc dù tỷ lệ tham gia BHYT hiện đã đạt trên 98,4%, song đây vẫn là nhóm còn dư địa để mở rộng. Theo quy định của Luật BHYT, học sinh, sinh viên thuộc nhóm bắt buộc tham gia BHYT, nhưng trên thực tế hiện chưa có chế tài đủ mạnh đối với trường hợp không tham gia. Điều này phần nào ảnh hưởng đến ý thức chấp hành của một bộ phận phụ huynh và học sinh, sinh viên. Đáng chú ý, tại một số cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng, sinh viên từ năm thứ hai trở đi chưa chủ động tham gia đầy đủ theo quy định, làm phát sinh khó khăn trong công tác tổ chức thực hiện chính sách BHYT tại nhà trường.

Từ trực trạng trên, có thể thấy, dư địa mở rộng diện bao phủ BHYT vẫn còn, nhưng tập trung ở những nhóm đối tượng khó vận động, khó duy trì tham gia bền vững. Bài học thực tiễn cho thấy, không thể chỉ trông chờ vào việc tuyên truyền, vận động đơn lẻ, càng không thể giải quyết bằng mệnh lệnh hành chính, mà cần sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của cả hệ thống chính trị, với quyết tâm cao, giải pháp phù hợp và trách nhiệm rõ ràng.

Dấu ấn từ sự lãnh đạo của Cấp ủy, chính quyền cơ sở

Thực tiễn cho thấy, nơi nào cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương quan tâm, chỉ đạo quyết liệt, nơi đó công tác mở rộng diện bao BHYT sẽ đạt kết quả cao và bền vững. Việc đưa chỉ tiêu phát triển người tham gia BHYT vào các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội hằng năm của các cấp (từ tỉnh đến xã) là giải pháp mang tính chiến lược, góp phần xác định rõ đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng của mỗi địa phương trong công cuộc chăm lo sức khỏe cho Nhân dân.

Sự vào cuộc của chính quyền còn thể hiện rõ qua việc 34/34 tỉnh, thành phố đã kiện toàn lại Ban Chỉ đạo thực hiện chính sách BHXH, BHYT các cấp, với quy chế phối hợp chặt chẽ, phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng thành viên gắn với địa bàn quản lý.

Nhiều tỉnh, thành phố có tỷ lệ bao phủ BHYT cao đã chủ động gắn trách nhiệm của Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND các cấp với nhiệm vụ phát triển người tham gia BHXH, BHYT. Chủ tịch UBND trực tiếp chủ trì giao ban, kiểm điểm tiến độ, phân tích nguyên nhân những địa bàn có tỷ lệ tham gia thấp, từ đó đề ra các giải pháp tháo gỡ cụ thể. Ở cấp cơ sở, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã nắm chắc từng thôn, bản, tổ dân phố còn bao nhiêu hộ gia đình chưa tham gia BHYT, vì sao chưa tham gia, cần hỗ trợ điều gì, ai phụ trách vận động. Chính sự nắm bắt thực trạng và cụ thể hóa công tác BHYT đến từng địa chỉ, từng con người đã làm nên khác biệt trong kết quả mở rộng diện bao phủ BHYT ở các địa bàn này.

Từ sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao ấy, nhiều mô hình hay, cách làm sáng tạo đã hình thành, tạo nên những điểm sáng trong việc mở rộng độ bao phủ BHYT thời gian qua.

Một trong những mô hình có ý nghĩa thiết thực là việc hỗ trợ thêm mức đóng BHYT từ ngân sách địa phương. Tại nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Quảng Ninh,... HĐND, UBND đã ban hành nghị quyết chuyên đề, bố trí ngân sách hỗ trợ thêm cho các nhóm yếu thế. Có nơi hỗ trợ thêm 30% cho hộ cận nghèo (nâng tổng mức hỗ trợ lên 100%); hỗ trợ thêm 20-30% cho học sinh sinh viên, người thuộc hộ nông nghiệp có mức sống trung bình khi tham gia BHYT. Đây là "cú hích" cực kỳ quan trọng, giúp giữ vững và mở rộng tỷ lệ bao phủ, thể hiện phương châm "không ai bị bỏ lại phía sau" của chính quyền các cấp đối với các đối tượng yếu thế trên địa bàn.

Bên cạnh chính sách hỗ trợ của Nhà nước, nhiều mô hình vận động cộng đồng cũng đã lan tỏa mạnh mẽ. Phong trào tặng thẻ BHYT cho người có hoàn cảnh khó khăn, người yếu thế được tổ chức ở nhiều địa phương vào dịp lễ, tết, tháng cao điểm về công tác BHYT. Chính quyền đóng vai trò kết nối, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, mạnh thường quân; cán bộ, công chức và cộng đồng dân cư cùng chung tay vào cuộc trong công cuộc chăm lo, trao tặng thẻ BHYT cho người dân có hoàn cảnh khó khăn. Từ những nguồn lực xã hội hóa ấy, hàng nghìn, hàng vạn tấm thẻ BHYT đã được trao tận tay những người cần được hỗ trợ. Đây không chỉ là hoạt động an sinh, mà còn là cách làm giàu thêm ý nghĩa nhân văn của chính sách BHYT.

Đáng chú ý, chương trình “Tặng thẻ BHYT, sổ BHXH cho người có hoàn cảnh khó khăn” do BHXH Việt Nam phát động hằng năm đã trở thành một điểm nhấn giàu ý nghĩa xã hội. Trong giai đoạn  từ năm 2020-2024, chương trình đã vận động, trao tặng 47.201 sổ BHXH, 553.748 thẻ BHYT và 14.702 suất quà “Tết ấm” tới người dân có hoàn cảnh khó khăn trên toàn quốc. Riêng năm 2025, toàn hệ thống BHXH Việt Nam đã huy động được 185.055 sổ BHXH, thẻ BHYT, với tổng giá trị hơn 52,5 tỷ đồng trao tặng người dân khó khăn trên toàn quốc. Những con số ấy phản ánh tinh thần sẻ chia, trách nhiệm cộng đồng đối với mục tiêu an sinh chung trong chăm sóc sức khỏe Nhân dân từ tấm thẻ BHYT.

Bên cạnh đó, nhiều mô hình hay, cách làm sáng tạo đã được triển khai hiệu quả tại các địa phương, như: Mô hình “Cán bộ, đảng viên tham gia BHXH tự nguyện, BHYT cho thân nhân” ở An Giang; mô hình “Vận động thân nhân người lao động, người có thu nhập ổn định tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình” tại Hải Phòng. Đáng chú ý, mô hình tuyên truyền “Đi từng ngõ, gõ từng nhà, rà từng đối tượng”, tư vấn theo nhóm nhỏ hoặc trực tiếp 1:1 đang phát huy hiệu quả rõ nét tại 34 tỉnh, thành phố. Các tổ công tác BHYT ở cơ sở gồm (Bí thư và lãnh đạo UBND các xã, phường, cán bộ xã, phường, cán bộ BHXH, nhân viên Tổ chức hỗ trợ phát triển đối tượng BHXH, BHYT,...) đã đến từng chợ dân sinh, nhà văn hóa, khu dân cư, từng hộ gia đình để tuyên truyền, vận động người dân tham gia BHYT. Cách làm kiên trì, sát dân, lấy câu chuyện thực tế tại địa phương để thuyết phục, vận động đã mang lại hiệu quả tích cực ở nhiều nơi như: Hà Nội, Hải Phòng, Phú Thọ, Thanh Hóa, Cà Mau, Khánh Hòa;...

Cùng với đó, mô hình “Ra quân nhóm nhỏ”, hằng tuần đến từng hộ gia đình để tuyên truyền, vận động người dân tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình cũng được nhiều địa phương triển khai đồng bộ, góp phần đưa chính sách đến gần hơn với người dân.

Sức mạnh tổng hợp từ các tổ chức chính trị - xã hội

Trong hành trình mở rộng diện bao phủ BHYT, hệ thống chính trị ở cơ sở, đặc biệt là Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) và các tổ chức chính trị - xã hội chính là “cánh tay nối dài” trong công cuộc tổ chức, thực hiện chính sách BHYT, đưa chính sách đi sâu vào đời sống Nhân dân. Thế mạnh của các tổ chức này không chỉ ở mạng lưới rộng khắp, mà còn ở sự gần gũi, gắn bó mật thiết với hội viên, đoàn viên và Nhân dân; hiểu dân, sát dân, nắm chắc hoàn cảnh từng gia đình để có cách tuyên truyền, vận động phù hợp.

MTTQ Việt Nam với vai trò tập hợp sức mạnh đại đoàn kết toàn dân đã tích cực lồng ghép tiêu chí tham gia BHYT vào các phong trào, cuộc vận động ở khu dân cư; đưa nội dung này vào bình xét danh hiệu “Gia đình văn hóa”, “Khu dân cư văn hóa”. Không dừng ở đó, thông qua Quỹ “Vì người nghèo”, MTTQ các cấp đã hỗ trợ mua thẻ BHYT để tặng cho nhiều người có hoàn cảnh khó khăn. Đồng thời, MTTQ Việt Nam còn tham gia giám sát việc thực hiện chính sách BHYT, góp phần bảo đảm quyền lợi cho người tham gia và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với chính sách nhân văn của Đảng.

Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam cũng là một lực lượng đặc biệt quan trọng. Trong nhiều gia đình, phụ nữ là người trực tiếp quán xuyến chi tiêu, chăm lo sức khỏe cho các thành viên. Từ đặc điểm ấy, tại các tỉnh như Cần Thơ, Ninh Bình, Thanh Hóa, Quảng Ngãi, Đồng Tháp, Thành phố Hồ Chí Minh... đã có nhiều cách làm sáng tạo, nhiều mô hình tuyên truyền, vận động BHYT do Hội Liên hiệp phụ nữ địa phương đề xuất triển khai và vận hành hiệu quả, như: Mô hình “Tổ phụ nữ tiết kiệm mua thẻ BHYT”, mô hình “Nuôi heo đất”, mô hình “Biến rác thải thành BHYT”;… Mỗi tuần gom góp một ít, mỗi vòng quay tiết kiệm nhỏ hay mỗi đợt thu gom phế liệu của chị em tham gia các mô hình này, đều hướng tới mục tiêu là không để hội viên khó khăn bị bỏ lại phía sau trong chăm sóc sức khỏe. Những mô hình này không chỉ có giá trị đối với các hội viên được nhận thẻ BHYT, mà còn lan tỏa tinh thần tương trợ, vun đắp sự gắn kết cộng đồng trong thực hiện BHYT.

Với Hội Nông dân, công tác tuyên truyền, vận động BHYT được gắn với các hoạt động sinh hoạt chi hội, với các câu lạc bộ nhà nông, với hoạt động tư vấn ngay tại thôn, xóm, tổ dân phố. Trong các hoạt động lồng ghép này, thông điệp về chính sách BHYT được chuyển tải không cầu kỳ, mà gần gũi, dễ hiểu: Tham gia BHYT là để bảo vệ thành quả lao động, để không bị đẩy vào khó khăn khi chẳng may ốm đau, bệnh tật. Hội còn đứng ra làm Tổ chức hỗ trợ phát triển đối tượng BHXH, BHYT, trực tiếp hỗ trợ người dân tiếp cận chính sách BHYT, nộp tiền, gia hạn thẻ kịp thời, hỗ trợ giải đáp thỏa đáng mọi thắc mắc của hội viên về chính sách BHYT. Chính sự “gần dân” ấy đã giúp chính sách BHYT thấm sâu hơn vào đời sống Nhân dân.

Có thể nói, sự tham gia của MTTQ và các đoàn thể không chỉ góp phần tăng tỷ lệ bao phủ BHYT về mặt số lượng, mà quan trọng hơn là làm chuyển biến sâu rộng nhận thức của người dân về vai trò, ý nghĩa nhân văn của chính sách. Từ chỗ coi BHYT như một khoản chi bắt buộc, ngày càng nhiều người đã hiểu đây là quyền lợi thiết thực, là sự dự phòng cần thiết cho mỗi cá nhân, mỗi gia đình khi không may gặp bất trắc về sức khỏe.

Đồng bộ giải pháp để hoàn thành mục tiêu trong giai đoạn mới

Chỉ thị số 52-CT/TW của Ban Bí thư đã nêu rõ yêu cầu đối với các Cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền, đoàn thể trong việc thực hiện BHYT toàn dân giai đoạn mới. Theo đó, cần tiếp tục quán triệt sâu sắc quan điểm: Coi BHYT là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, lâu dài; đưa các chỉ tiêu bao phủ BHYT vào nghị quyết, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm và dài hạn; tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trong triển khai chính sách; tập trung phát triển đối tượng tham gia theo hộ gia đình; tiếp tục nâng mức hỗ trợ đóng cho các nhóm chính sách, người nghèo, cận nghèo, người khuyết tật, người yếu thế để duy trì và mở rộng diện bao phủ.

Cùng với đó, hệ thống chính sách, pháp luật về BHYT cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng phù hợp hơn với yêu cầu thực tiễn. Chỉ thị số 52-CT/TW nêu rõ: Tập trung sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về BHYT đáp ứng mục tiêu bao phủ BHYT toàn dân; nghiên cứu nâng mức đóng BHYT phù hợp với việc mở rộng phạm vi quyền lợi, mức hưởng; thí điểm, đa dạng hóa các gói BHYT, BHYT bổ sung theo nhu cầu của người dân;… Khuyến khích tạo điều kiện phát triển đa dạng các loại hình bảo hiểm sức khoẻ; huy động, đa dạng, mở rộng các nguồn thu, bảo đảm bền vững và phát triển quỹ BHYT để phục vụ công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân. 

Một điểm rất đáng chú ý là từ năm 2026, theo định hướng của Chỉ thị số 52-CT/TW, từng bước tăng tỷ lệ, mức thanh toán đối với các dịch vụ phòng bệnh, chẩn đoán sớm, điều trị sớm một số bệnh và đối tượng ưu tiên, phù hợp với khả năng cân đối của quỹ BHYT. Đây là bước đi thể hiện tư duy tiến bộ, chuyển mạnh từ “chữa bệnh” sang “chăm sóc sức khỏe”, từ ứng phó khi bệnh đã nặng sang chủ động phòng ngừa, phát hiện sớm. Nếu được triển khai hiệu quả, đây sẽ là nền tảng quan trọng giúp nâng cao chất lượng sức khỏe của người dân, giảm gánh nặng chi phí y tế trong dài hạn.

Cùng với hoàn thiện chính sách là yêu cầu đổi mới mạnh mẽ nội dung, hình thức, phương thức tuyên truyền. Công tác tuyên truyền phải đi đúng trọng tâm, trọng điểm, phù hợp từng nhóm đối tượng; phải giúp người dân hiểu rằng tham gia BHYT không chỉ là quyền lợi mà còn là trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng. Tuyên truyền không chỉ dừng ở việc phổ biến quy định, mà phải đi vào giải thích giá trị nhân văn, lợi ích dài hạn, tính chia sẻ cộng đồng của chính sách đối với người dân. Chỉ khi nhận thức thay đổi, hành động mới bền vững.

Một giải pháp có tính quyết định khác là tiếp tục nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh BHYT. Người dân tham gia trước hết để được bảo đảm quyền lợi khi đi khám, chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe. Vì thế, nếu chất lượng dịch vụ chưa đáp ứng kỳ vọng, nếu thủ tục còn rườm rà, nếu thái độ phục vụ chưa tốt, thì niềm tin đối với chính sách sẽ bị ảnh hưởng. Do đó, phải tiếp tục đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị, nâng cao năng lực chuyên môn, đổi mới phong cách phục vụ, nhất là tại y tế cơ sở, vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn. Cùng với đó là kiểm soát chặt chẽ tình trạng lạm dụng, trục lợi, chỉ định dịch vụ khám, chữa bệnh không hợp lý, bảo đảm sử dụng quỹ BHYT minh bạch, hiệu quả, đúng mục đích, vì quyền lợi của người tham gia.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được đẩy mạnh, ứng dụng công nghệ số trong lĩnh vực BHYT cũng cần được triển khai toàn diện hơn nữa. Việc hoàn thiện hạ tầng số, liên thông cơ sở dữ liệu, đẩy mạnh cải cách hành chính, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong kiểm soát, giám sát dịch vụ khám, chữa bệnh BHYT sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, giảm phiền hà cho người dân, đồng thời tăng cường khả năng phòng ngừa gian lận, lãng phí. Đây là xu hướng tất yếu, đồng thời là một trong những điều kiện quan trọng để xây dựng nền BHYT hiện đại, minh bạch và bền vững.

Mở rộng diện bao phủ và tiến tới BHYT toàn dân là một hành trình bền bỉ, không có điểm dừng. Để làm được điều đó, bên cạnh sự nỗ lực của cơ quan BHXH, rất cần sự vào cuộc quyết liệt, thường xuyên, liên tục của cả hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương. Sự kết hợp giữa chủ trương đúng đắn của Đảng, chính sách nhân văn của Nhà nước, sự chỉ đạo quyết liệt của Cấp ủy, chính quyền địa phương, sự chung tay của các đoàn thể và việc ứng dụng hiệu quả công nghệ số sẽ là bệ phóng vững chắc để BHYT thực sự trở thành tấm lưới an sinh bao phủ trọn vẹn tới mọi người dân Việt Nam./.