Lao động đến tìm hiểu về chính sách bảo hiểm thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm Thanh Hóa (nguồn ảnh: Internet).

Khoảng trống an sinh trong khu vực lao động phi chính thức

Sự phát triển của nền kinh tế thị trường cùng với quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động đã làm gia tăng nhanh chóng quy mô lao động làm việc ngoài khu vực chính thức. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, trong nhiều năm qua, lao động phi chính thức luôn chiếm tỷ lệ lớn trong tổng số lao động có việc làm của cả nước, dao động trên 60%. Đây là lực lượng lao động quan trọng góp phần duy trì sự năng động của nền kinh tế, đặc biệt trong các lĩnh vực dịch vụ, thương mại nhỏ lẻ, vận tải, xây dựng, sản xuất hộ gia đình cũng như các hoạt động kinh tế nền tảng số đang phát triển mạnh trong những năm gần đây.

Tuy nhiên, đặc thù của khu vực lao động phi chính thức là phần lớn người lao động không có hợp đồng lao động ổn định, thu nhập phụ thuộc nhiều vào thị trường và ít được bảo vệ bởi các cơ chế an sinh xã hội chính thức. Khi gặp rủi ro về sức khỏe, tai nạn lao động hoặc khi tuổi cao, sức yếu, nhiều người lao động dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt nguồn thu nhập và không có điểm tựa tài chính để bảo đảm cuộc sống.

Thực tế cũng cho thấy tỷ lệ tham gia các loại hình bảo hiểm trong khu vực lao động phi chính thức còn khá thấp so với quy mô của lực lượng lao động này. Do đặc thù việc làm thiếu ổn định và thu nhập không thường xuyên, nhiều người lao động chưa mạnh dạn tham gia các chính sách bảo hiểm dài hạn như BHXH. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận người dân về ý nghĩa lâu dài của chính sách BHXH trong việc bảo đảm thu nhập khi về già vẫn còn hạn chế.

Trong khi đó, quá trình già hóa dân số đang diễn ra ngày càng rõ nét. Nếu không có những giải pháp phù hợp để thu hút lao động phi chính thức tham gia hệ thống BHXH, trong tương lai có thể xuất hiện một bộ phận lớn người lao động không có lương hưu khi hết tuổi lao động. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người lao động mà còn tạo áp lực đối với hệ thống trợ giúp xã hội của Nhà nước.

Vì vậy, việc từng bước mở rộng diện bao phủ BHXH đối với khu vực lao động phi chính thức được xác định là nhiệm vụ quan trọng, góp phần thu hẹp khoảng cách an sinh giữa các nhóm lao động, đồng thời tạo nền tảng cho mục tiêu xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện và bền vững.

Đưa chính sách BHXH tự nguyện đến gần với người lao động tự do

Nhằm từng bước thu hẹp khoảng trống an sinh đối với lao động phi chính thức, chính sách BHXH tự nguyện đã được Nhà nước triển khai từ năm 2008 và liên tục được hoàn thiện trong những năm gần đây. Khác với BHXH bắt buộc, BHXH tự nguyện cho phép người lao động chủ động lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với khả năng tài chính của mình.

Theo quy định hiện hành, Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện. Cụ thể, người thuộc hộ nghèo được hỗ trợ 30% mức đóng, hộ cận nghèo được hỗ trợ 25% và các đối tượng khác được hỗ trợ 10%. Chính sách này đã góp phần giảm bớt gánh nặng tài chính ban đầu, tạo điều kiện để người lao động có thu nhập thấp từng bước tham gia hệ thống an sinh xã hội.

Bên cạnh đó, Luật BHXH năm 2024 với nhiều quy định mới được kỳ vọng sẽ tiếp tục nâng cao sức hấp dẫn của chính sách BHXH tự nguyện. Một trong những điểm đáng chú ý là việc giảm thời gian tối thiểu đóng BHXH để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Quy định này giúp nhiều người lao động tham gia muộn hoặc có quá trình đóng BHXH chưa liên tục vẫn có cơ hội đủ điều kiện hưởng lương hưu khi về già. Ngoài ra, Luật cũng bổ sung một số quyền lợi mới đối với người tham gia BHXH tự nguyên, trong đó có chế độ thai sản và các quy định linh hoạt hơn về phương thức đóng. Những điều chỉnh này giúp chính sách ngày càng phù hợp hơn với đặc thù việc làm và thu nhập của lao động khu vực phi chính thức, qua đó, khuyến khích người lao động chủ động tham gia và gắn bó lâu dài với hệ thống an sinh xã hội.

Cùng với việc hoàn thiện khung chính sách, công tác tuyên truyền được xác định là giải pháp quan trọng nhằm đưa chính sách BHXH đến gần hơn với người dân. Tại nhiều địa phương trong cả nước, các mô hình truyền thông linh hoạt đã được triển khai, góp phần nâng cao nhận thức và từng bước vận động người dân, người lao động tham gia BHXH tự nguyện.

Tại Nghệ An - một trong những địa phương có số người tham gia BHXH tự nguyện cao của cả nước - chính quyền địa phương đã ban hành chính sách hỗ trợ thêm mức đóng BHXH tự nguyện cho người dân giai đoạn 2025–2030. Đồng thời, cơ quan BHXH tỉnh phối hợp với chính quyền cơ sở và các tổ chức đoàn thể tổ chức nhiều hoạt động truyền thông trực tiếp tại khu dân cư, thôn, bản nhằm giúp người dân hiểu rõ hơn quyền lợi khi tham gia BHXH tự nguyện.

Tại Quảng Ninh, công tác phát triển người tham gia BHXH tự nguyện được triển khai gắn với các hoạt động đối thoại trực tiếp tại cơ sở. Cơ quan BHXH địa phương thường xuyên phối hợp với chính quyền các xã, phường tổ chức hội nghị tư vấn chính sách cho người dân, đặc biệt hướng tới nhóm lao động tự do, tiểu thương và người sản xuất kinh doanh cá thể.

Trong khi đó, tại thành phố Đà Nẵng, các hoạt động tuyên truyền lưu động được triển khai tại các khu chợ và khu dân cư – nơi tập trung đông lao động tự do. Cán bộ BHXH cùng hệ thống đại lý thu trực tiếp gặp gỡ, tư vấn cho tiểu thương và người lao động về lợi ích của việc tham gia BHXH tự nguyện. Tại Cà Mau, các tổ chức đoàn thể như Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Nông dân cũng tích cực vận động hội viên tham gia BHXH tự nguyện thông qua các buổi sinh hoạt hội.

Huy động sức mạnh xã hội để mở rộng lưới an sinh bền vững

Để mở rộng diện bao phủ BHXH đối với lao động khu vực phi chính thức, bên cạnh vai trò nòng cốt của cơ quan BHXH trong tổ chức thực hiện chính sách, sự phối hợp của chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng doanh nghiệp có ý nghĩa quan trọng trong việc đưa chính sách an sinh xã hội đến gần hơn với người lao động. Cùng với đó, việc phát triển BHXH tự nguyện cần được triển khai đồng bộ với các giải pháp hỗ trợ người lao động khu vực phi chính thức từng bước tiếp cận hệ thống an sinh xã hội, qua đó mở rộng phạm vi tham gia BHXH, BHYT và các chế độ bảo đảm an sinh lâu dài.

Bên cạnh những thay đổi của thị trường lao động truyền thống, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế số cũng đang tạo ra nhiều hình thức việc làm linh hoạt mới. Hiện nay, nhiều lao động tham gia các nền tảng gọi xe, giao hàng, thương mại điện tử hoặc cung cấp dịch vụ trực tuyến. Tuy nhiên, phần lớn lực lượng lao động này hoạt động theo mô hình đối tác hoặc cộng tác viên, nên chưa thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.

Tuyên truyền chính sách BHXH tự nguyện tại Quảng Ninh.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu các cơ chế phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp nền tảng đồng hành cùng cơ quan BHXH trong việc hỗ trợ người lao động tham gia BHXH tự nguyện được xem là hướng đi cần thiết. Các doanh nghiệp có thể phối hợp xây dựng các giải pháp thanh toán thuận tiện trên nền tảng số, tạo điều kiện để người lao động chủ động trích một phần thu nhập tham gia BHXH tự nguyện, qua đó từng bước hình thành thói quen tích lũy an sinh lâu dài.

Song song với đó, chuyển đổi số trong lĩnh vực BHXH đang góp phần quan trọng trong việc đưa chính sách an sinh xã hội đến gần hơn với người dân. Thông qua các ứng dụng số như VssID - BHXH số, người lao động có thể dễ dàng tra cứu quá trình tham gia, theo dõi quyền lợi và thực hiện các giao dịch liên quan đến BHXH một cách thuận tiện, minh bạch.

Có thể thấy rằng, mở rộng “lưới an sinh” cho lao động tự do không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành BHXH mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Khi ngày càng nhiều người lao động tham gia vào hệ thống BHXH, nền tảng an sinh xã hội sẽ được củng cố vững chắc hơn, góp phần bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước và hướng tới mục tiêu BHXH toàn dân./.