Trong những năm qua, BHXH Việt Nam luôn đẩy mạnh công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong lĩnh vực BHXH, ảnh minh hoạ.

Tăng cường quản lý thu, tỷ lệ nợ đóng BHXH giảm xuống mức thấp nhất nhiều năm

Trong những năm qua, cùng với quá trình cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh chuyển đổi số và hoàn thiện chính sách pháp luật, công tác quản lý thu BHXH đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Hệ thống BHXH Việt Nam đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tăng cường giám sát việc thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH của người sử dụng lao động, qua đó từng bước kiểm soát tình trạng chậm đóng, trốn đóng.

Theo báo cáo của BHXH Việt Nam, tỷ lệ chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN tính trên tổng số phải thu đã giảm đáng kể trong những năm gần đây, từ khoảng 3,75% năm 2016 xuống còn 2,54% vào năm 2025 - mức thấp nhất từ trước đến nay. Kết quả này cho thấy những nỗ lực của BHXH Việt nam trong việc tăng cường quản lý thu, đẩy mạnh kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong lĩnh vực BHXH.

Một trong những yếu tố góp phần giảm tỷ lệ nợ đóng là việc xử lý các khoản nợ khó thu tại các doanh nghiệp đã giải thể, phá sản theo Nghị quyết số 142/2024/QH15 của Quốc hội về xử lý nợ BHXH đối với doanh nghiệp không còn khả năng thanh toán. Nghị quyết cho phép áp dụng cơ chế đặc thù để giải quyết quyền lợi về hưu trí, tử tuất cho người lao động tại các đơn vị này, đồng thời tháo gỡ các vướng mắc tồn tại trong nhiều năm và tạo điều kiện để cơ quan BHXH xử lý dứt điểm các khoản nợ tồn đọng.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin trong quản lý thu cũng đóng vai trò quan trọng. Thông qua các hệ thống dữ liệu điện tử, cơ quan BHXH có thể theo dõi quá trình tham gia và đóng BHXH của từng đơn vị theo thời gian thực, qua đó kịp thời phát hiện các dấu hiệu chậm đóng hoặc trốn đóng để chủ động đôn đốc, xử lý.

Cùng với việc ứng dụng công nghệ, BHXH Việt Nam cũng tăng cường công tác chỉ đạo điều hành, giao chỉ tiêu giảm nợ đóng đến từng địa phương, đơn vị và từng viên chức quản lý thu. Kết quả thực hiện nhiệm vụ được gắn với đánh giá thi đua, khen thưởng và thu nhập tăng thêm, qua đó nâng cao trách nhiệm của từng cá nhân trong công tác quản lý thu và kiểm soát nợ đóng.

Hoạt động kiểm tra chuyên ngành về đóng BHXH, BHYT, BHTN cũng được triển khai thường xuyên, tập trung vào các doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm như chậm đóng kéo dài, nợ đóng với số tiền lớn hoặc có biểu hiện trốn đóng. Thông qua công tác kiểm tra, nhiều doanh nghiệp đã được yêu cầu khắc phục vi phạm, nộp đủ số tiền còn thiếu và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định của pháp luật.

Song song với đó, cơ quan BHXH cũng đẩy mạnh phối hợp với các cơ quan liên quan như cơ quan thuế, cơ quan lao động, tổ chức công đoàn… nhằm chia sẻ dữ liệu, nhận diện sớm rủi ro và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Sự phối hợp liên ngành giúp nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời hạn chế tình trạng doanh nghiệp lợi dụng những khoảng trống trong quản lý để trốn tránh nghĩa vụ đóng BHXH.

Những kết quả đạt được trong thời gian qua cho thấy các giải pháp quản lý thu và kiểm soát nợ đóng BHXH đang phát huy hiệu quả tích cực. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH vẫn còn tồn tại ở một số doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ hoặc những đơn vị gặp khó khăn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Khó khăn, vướng mắc trong xử lý hành vi trốn đóng BHXH

Mặc dù công tác quản lý thu BHXH đã có nhiều chuyển biến tích cực, song thực tiễn thi hành pháp luật cho thấy việc xử lý hành vi trốn đóng BHXH vẫn còn gặp không ít khó khăn.

Theo quy định của Luật BHXH năm 2014, hành vi chậm đóng và trốn đóng BHXH đều bị nghiêm cấm. Tuy nhiên, các quy định pháp luật trước đây chưa phân định rõ ràng tiêu chí nhận diện giữa hai hành vi này, dẫn đến nhiều vướng mắc trong quá trình áp dụng chế tài xử lý vi phạm.

Trong nhiều trường hợp, cơ quan BHXH có thể xác định doanh nghiệp không đóng hoặc đóng không đầy đủ BHXH cho người lao động, nhưng việc xử lý hình sự lại gặp khó khăn. Theo quy định của pháp luật, để truy cứu trách nhiệm hình sự phải chứng minh được hành vi “cố ý gian dối” nhằm trốn đóng. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp thường viện dẫn lý do khó khăn tài chính hoặc chậm đóng tạm thời, khiến việc chứng minh yếu tố trốn đóng không dễ dàng. Vì vậy, không ít kiến nghị khởi tố chưa đủ căn cứ pháp lý để thực hiện.

Trên thực tế, khi gặp khó khăn về tài chính, nhiều doanh nghiệp thường ưu tiên chi trả lương cho người lao động hoặc duy trì hoạt động sản xuất kinh doanh trước mắt, trong khi coi việc đóng BHXH là khoản có thể “nợ tạm”. Một số doanh nghiệp thậm chí chấp nhận bị xử phạt hành chính vì mức phạt thấp hơn lợi ích từ việc chiếm dụng tiền đóng BHXH.

Ngoài ra, các hành vi vi phạm cũng ngày càng trở nên tinh vi hơn. Có doanh nghiệp không lập danh sách đầy đủ người lao động tham gia BHXH, kê khai mức tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn thực tế hoặc kéo dài thời gian nợ đóng sau khi đã được cơ quan chức năng nhắc nhở nhiều lần.

Hệ quả của việc chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH không chỉ là vấn đề tài chính mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động. Không ít trường hợp người lao động chỉ phát hiện doanh nghiệp chưa đóng BHXH khi làm thủ tục hưởng chế độ ốm đau, thai sản hoặc khi nghỉ việc. Khi đó, việc giải quyết quyền lợi gặp nhiều khó khăn, thậm chí kéo dài trong thời gian dài.

Thực tế này cho thấy việc hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường chế tài xử lý và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong lĩnh vực BHXH là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động và bảo đảm sự ổn định của hệ thống an sinh xã hội.

Hoàn thiện thể chế, tăng chế tài để bảo vệ quyền lợi người lao động

Nhằm khắc phục những bất cập trong quá trình thực thi pháp luật, Luật BHXH năm 2024 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng nhằm tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong việc thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH.

Một trong những điểm mới đáng chú ý của luật là việc phân định rõ ràng hơn giữa hành vi “chậm đóng” và “trốn đóng” BHXH thông qua các dấu hiệu nhận diện, mốc thời gian và tính chất hành vi. Việc quy định cụ thể này giúp cơ quan thực thi có cơ sở pháp lý rõ ràng để áp dụng chế tài hành chính phù hợp, đồng thời xác định điều kiện chuyển xử lý hình sự khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Luật BHXH và Luật BHYT năm 2024 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng nhằm tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong việc thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH.

Theo quy định mới, các doanh nghiệp chậm đóng hoặc trốn đóng BHXH phải nộp đủ số tiền chưa đóng, đồng thời phải nộp thêm khoản tiền lãi tính trên số tiền và thời gian chậm đóng. Ngoài ra, tùy theo mức độ vi phạm, doanh nghiệp còn có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, bị công khai thông tin vi phạm trên cổng thông tin điện tử của cơ quan BHXH và chịu các biện pháp xử lý khác theo quy định của pháp luật.

Việc tăng cường chế tài xử lý vi phạm được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao tính răn đe và bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật. Khi các quy định pháp luật được thiết kế chặt chẽ, rõ ràng và sát với thực tiễn, hiệu quả thực thi sẽ được nâng cao, góp phần hạn chế tình trạng chiếm dụng quỹ BHXH. Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và tăng cường chế tài xử lý, cần tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về BHXH để nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cả người sử dụng lao động và người lao động.

Đối với người sử dụng lao động, việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH cho người lao động không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Khi quyền lợi của người lao động được bảo đảm, doanh nghiệp cũng sẽ xây dựng được môi trường làm việc ổn định, từ đó tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Về phía người lao động, việc chủ động theo dõi quá trình tham gia BHXH của bản thân, kịp thời phản ánh các hành vi vi phạm của doanh nghiệp cũng là yếu tố quan trọng giúp bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.

Trong bối cảnh hệ thống an sinh xã hội ngày càng giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, việc tăng cường kỷ luật trong thực thi pháp luật về BHXH là yêu cầu tất yếu. Khi hệ thống pháp luật được hoàn thiện, chế tài được tăng cường và nhận thức của các bên liên quan được nâng cao, tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH sẽ từng bước được kiểm soát hiệu quả hơn, góp phần củng cố niềm tin của người lao động vào chính sách BHXH và bảo đảm sự phát triển bền vững của hệ thống an sinh xã hội./.