Hoàn thiện chính sách hưu trí bổ sung theo hướng bền vững, ảnh minh hoạ.

Hình thành thị trường hưu trí bổ sung tự nguyện: Bước đi tất yếu trong cấu trúc an sinh đa tầng

Trong hệ thống an sinh xã hội hiện đại, BHXH giữ vai trò bảo đảm thu nhập cơ bản khi về già, bảo hiểm y tế bảo đảm tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe, trong khi các chương trình bổ sung như bảo hiểm hưu trí tự nguyện góp phần nâng cao mức sống và chất lượng cuộc sống sau khi nghỉ hưu. Việc phát triển bảo hiểm hưu trí bổ sung vì vậy không phải là thay thế, mà là hoàn thiện thêm một tầng bảo vệ cần thiết.

Theo bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính (Bộ Tài chính), về bản chất, quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện là một trụ cột trong hệ thống an sinh xã hội đa tầng, khác với quỹ BHXH bắt buộc của Nhà nước. Nhận định này góp phần làm rõ vị trí của chính sách trong tổng thể hệ thống an sinh, đồng thời nhấn mạnh vai trò bổ trợ, không thay thế đối với BHXH.

Chủ trương này đã được đặt ra từ sớm trong các nghị quyết của Đảng về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, với mục tiêu xây dựng hệ thống an sinh đa tầng, linh hoạt và bao phủ rộng hơn. Trên cơ sở đó, Nghị định số 88/2016/NĐ-CP ngày 01/7/2016 về chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện đã mở đường cho việc thí điểm chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện, tạo tiền đề cho sự hình thành thị trường trong những năm tiếp theo.

Sau gần một thập kỷ triển khai, dù quy mô còn khiêm tốn, thị trường đã ghi nhận những bước phát triển đáng chú ý. Đến hết năm 2025, đã có 7 quỹ hưu trí bổ sung đi vào hoạt động với tổng tài sản ròng gần 2.210 tỷ đồng, tăng 53% so với năm trước và gấp 26 lần so với năm 2021. Số lượng người tham gia đạt hơn 28.500 người, với tổng số tiền đóng góp trong năm hơn 720 tỷ đồng. Những con số này cho thấy nhu cầu tích lũy dài hạn đang dần được hình thành, đặc biệt trong nhóm lao động có thu nhập ổn định.

Điểm đặc thù của mô hình này là tính tự nguyện và linh hoạt. Người lao động và người sử dụng lao động có thể chủ động thỏa thuận mức đóng, quyền lợi được tích lũy theo tài khoản cá nhân và phụ thuộc vào kết quả đầu tư của quỹ. Cách tiếp cận này khác biệt rõ với bảo hiểm xã hội bắt buộc, đồng thời tạo thêm lựa chọn phù hợp với điều kiện tài chính và nhu cầu của từng cá nhân.

Tăng minh bạch, siết quản lý và nâng cao hiệu quả triển khai thực hiện

Trên cơ sở tổng kết quá trình thí điểm, Luật BHXH năm 2024 đã chính thức luật hóa bảo hiểm hưu trí bổ sung như một cấu phần của hệ thống an sinh. Tiếp đó, Nghị định số 85/2026/NĐ-CP được ban hành đã hoàn thiện thêm các quy định về tổ chức thực hiện, quản lý quỹ và cơ chế giám sát. Một trong những điểm đáng chú ý là việc chuẩn hóa quy trình tham gia thông qua doanh nghiệp sử dụng lao động. Việc này giúp bảo đảm tính minh bạch, đồng bộ trong triển khai, đồng thời không làm ảnh hưởng đến các chính sách tiền lương, phúc lợi hiện hành của doanh nghiệp. Tài khoản hưu trí cá nhân được mở riêng cho từng người lao động, ghi nhận đầy đủ các khoản đóng góp và kết quả đầu tư, qua đó tăng tính công khai và khả năng kiểm soát.

Theo bà Phạm Thị Thanh Tâm, đây là quỹ do khu vực tư nhân vận hành, mang tính tự nguyện, hướng tới nhóm người lao động có nhu cầu tích lũy thêm cho tuổi già. Điều này cho thấy rõ hơn bản chất thị trường của mô hình, đồng thời lý giải vì sao cơ chế vận hành cần vừa linh hoạt, vừa bảo đảm kiểm soát rủi ro.

Đối với các tổ chức cung cấp dịch vụ, Nghị định đặt ra các điều kiện chặt chẽ về năng lực tài chính, kinh nghiệm quản lý và đội ngũ nhân sự. Các công ty quản lý quỹ phải có quy mô tài sản đủ lớn, kinh nghiệm hoạt động lâu năm và đội ngũ chuyên môn đạt chuẩn. Đồng thời, cơ chế giám sát được thiết kế theo hướng đa tầng với sự tham gia của ngân hàng giám sát, tổ chức lưu ký và các đơn vị quản trị tài khoản, nhằm hạn chế rủi ro và bảo vệ quyền lợi người tham gia.

Về hoạt động đầu tư, danh mục được mở rộng nhưng vẫn đi kèm các giới hạn kiểm soát rủi ro. Tỷ trọng đầu tư vào trái phiếu Chính phủ được điều chỉnh linh hoạt, đồng thời cho phép đầu tư vào các tài sản khác như chứng khoán niêm yết. Điều này giúp nâng cao hiệu quả đầu tư, song vẫn bảo đảm nguyên tắc an toàn, bền vững của quỹ.

Ở góc độ kinh tế vĩ mô, các quỹ hưu trí bổ sung đang từng bước trở thành nguồn lực dài hạn quan trọng cho thị trường tài chính. Với đặc thù tích lũy dài hạn và đầu tư có kỷ luật, hệ thống này có thể góp phần hình thành lực lượng nhà đầu tư tổ chức, hỗ trợ phát triển thị trường vốn và thị trường trái phiếu, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Hoàn thiện hệ sinh thái an sinh bền vững

Dù mang tính tự nguyện, bảo hiểm hưu trí bổ sung không tách rời mà cần được đặt trong tổng thể hệ thống an sinh xã hội, bao gồm BHXH, BHYT. Nếu BHXH bảo đảm thu nhập cơ bản khi về già, BHYT bảo đảm chăm sóc sức khỏe, thì hưu trí bổ sung giúp nâng cao chất lượng cuộc sống và khả năng tự chủ tài chính của người lao động.

Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, việc phát triển đồng bộ các trụ cột này trở nên đặc biệt quan trọng. Khi người lao động có thêm kênh tích lũy, áp lực đối với quỹ bảo hiểm xã hội và ngân sách nhà nước trong dài hạn có thể được giảm bớt. Đồng thời, việc kết hợp giữa các chính sách cũng giúp nâng cao hiệu quả tổng thể của hệ thống an sinh.

Tuy nhiên, do còn là lĩnh vực mới, mức độ tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung hiện vẫn chưa cao. Nguyên nhân chủ yếu đến từ nhận thức của người lao động về tích lũy dài hạn còn hạn chế, cùng với việc các chính sách khuyến khích, đặc biệt là ưu đãi thuế, vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Vì vậy, trong thời gian tới, việc đẩy mạnh truyền thông chính sách, nâng cao nhận thức và tiếp tục hoàn thiện cơ chế hỗ trợ sẽ đóng vai trò quan trọng.

Song song với đó, việc tiếp tục cải cách chính sách BHXH theo hướng mở rộng diện bao phủ, nâng cao tính linh hoạt, cùng với việc duy trì hiệu quả của hệ thống BHYT toàn dân, sẽ tạo nền tảng vững chắc để phát triển một hệ sinh thái an sinh toàn diện. Khi các trụ cột này được kết nối hiệu quả, hệ thống an sinh xã hội không chỉ bảo vệ người dân trước rủi ro mà còn trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững./.