Lần đầu tiên, Việt Nam có một đạo luật "xương sống" điều chỉnh toàn diện hoạt động chuyển đổi số - Ảnh Nguyễn Duy

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV vừa qua đã thông qua Luật Chuyển đổi số. Đây là dấu mốc quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo đà cho sự phát triển của Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Luật sẽ chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026.

Hoàn thiện hành lang pháp lý hướng tới quốc gia số

Theo đại diện Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), thực tiễn thời gian qua, công cuộc chuyển đổi số tại nước ta đã đạt được nhiều thành tựu và đang được điều chỉnh bởi nhiều luật chuyên ngành như: Luật Giao dịch điện tử, Luật An toàn thông tin mạng, Luật Viễn thông....

Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ tổng thể của một "Quốc gia số", các quy định này vẫn giống như những "mảnh ghép" riêng lẻ, thiếu tính liên kết hệ thống. Nhiều vấn đề mới phát sinh trên không gian số chưa có cơ sở pháp lý để giải quyết, hoặc còn chồng chéo giữa các luật.

Luật Chuyển đổi số ra đời đóng vai trò là "Luật khung". Luật không đi sâu quy định lại những gì các luật chuyên ngành đã có, mà đóng vai trò kết nối, bổ sung những mảnh ghép còn thiếu (như chính phủ số, hạ tầng số, xã hội số...) và thiết lập cơ chế điều phối chung ở cấp quốc gia. Với kết cấu gồm 8 chương, 48 điều, Luật xác định rõ nguyên tắc: Các vấn đề chuyên môn (dữ liệu, an ninh mạng...) thực hiện theo luật chuyên ngành nhưng phải đảm bảo thống nhất với nguyên tắc của Luật Chuyển đổi số.

Các nhóm vấn đề trọng tâm

Luật Chuyển đổi số tập trung xử lý 6 nhóm vấn đề lớn, có ý nghĩa nền tảng đối với tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Thứ nhất, Luật thiết lập hành lang pháp lý thống nhất để hình thành quốc gia số, trên cơ sở kết nối hệ thống pháp luật chuyên ngành hiện hành và bổ sung các cấu phần còn thiếu, qua đó hoàn thiện cấu trúc quốc gia số.

Thứ hai, Luật hóa các hoạt động số: Trước đây, Chính phủ số, kinh tế số chủ yếu được triển khai theo các văn bản chỉ đạo, điều hành. Nay, các nội dung này đã có hành lang pháp lý chuẩn mực để thực hiện bài bản.

Thứ ba, xác lập cấu trúc quản trị: Đảm bảo sự điều phối nhịp nhàng giữa các bộ, ngành, địa phương trên toàn quốc.

Thứ tư, đảm bảo nguồn lực tài chính: Đây là điểm nhấn quan trọng nhất. Luật quy định tối thiểu 1% ngân sách nhà nước hằng năm dành cho chuyển đổi số. Điều này đảm bảo dòng vốn ổn định để đầu tư hạ tầng, công nghệ phục vụ người dân, tránh tình trạng "đầu voi đuôi chuột" do thiếu kinh phí.

Thứ năm, minh bạch và trách nhiệm: Quy định cơ chế báo cáo Quốc hội hằng năm về kết quả chuyển đổi số.

Thứ sáu, kế thừa và phát triển: Tiếp nối các quy định phù hợp của Luật Công nghệ thông tin (sẽ hết hiệu lực khi Luật mới có hiệu lực), đảm bảo không tạo ra khoảng trống pháp lý.

Luật hóa khái niệm chuyển đổi số 

Bên cạnh việc chuẩn hóa các khái niệm để tránh cách hiểu mỗi nơi một kiểu, Luật Chuyển đổi số mang đến nhiều điểm mới thiết thực:

Luật thống nhất hệ thống khái niệm về chuyển đổi số, lần đầu tiên đưa ra các định nghĩa đầy đủ, toàn diện và có giá trị pháp lý, khắc phục tình trạng trước đây chủ yếu sử dụng cách hiểu mặc định, thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng.

Luật cũng luật hóa các công cụ điều phối quốc gia quan trọng, như Chiến lược quốc gia về chuyển đổi số, Chương trình chuyển đổi số quốc gia, Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số, Khung quản trị dữ liệu, Khung năng lực số và bộ chỉ số thống nhất, phục vụ hiệu quả công tác điều phối và tổ chức triển khai. Đồng thời, Luật làm rõ khái niệm và phạm vi của hoạt động chuyển đổi số, gắn với quy định tối thiểu 1% ngân sách nhà nước hằng năm dành cho chuyển đổi số. Đây là cơ sở quan trọng để các bộ, ngành, địa phương xây dựng và đề xuất nhiệm vụ, chương trình, đề án chuyển đổi số.

Luật cũng đặt ra nguyên tắc thiết kế và yêu cầu tối thiểu đối với nền tảng số, hướng tới phát triển các hệ thống số thông minh, chủ động hỗ trợ và phục vụ con người, thay cho các hệ thống công nghệ thông tin mang tính một chiều, bị động.

Ngoài ra, Luật bổ sung cơ chế xử lý đối với các dự án đầu tư, mua sắm hệ thống số chưa có tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc tiền lệ trên thị trường, cho phép triển khai thí điểm nhằm tháo gỡ khó khăn trong thực tiễn.

Luật cũng quy định các biện pháp thu hẹp khoảng cách số, trong đó yêu cầu ưu tiên đầu tư cho khu vực nông thôn, vùng khó khăn và đặc biệt khó khăn ở mức cao hơn bình quân cả nước; đồng thời thiết lập cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy kinh tế số phát triển nhanh, bền vững.

Luật Chuyển đổi số được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng vững chắc để hoạt động chuyển đổi số đi vào thực chất, mang lại tiện ích đo đếm được cho người dân và doanh nghiệp trong thời gian tới./.