Đảm bảo an sinh xã hội cho người lao động khu vực phi chính thức thông qua chính sách BHXH, BHYT (ảnh minh hoạ).

Khoảng trống an sinh hiện hữu trong khu vực lao động phi chính thức

Theo Báo cáo về tình hình dân số, lao động, việc làm quý IV và năm 2025 ngày 05/01/2025 của Tổng cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong giai đoạn 2020 - 2025, số lao động có việc làm phi chính thức tại Việt Nam luôn duy trì ở mức cao, dao động từ 33 - 35 triệu người, chiếm trên 60% tổng số lao động có việc làm. Riêng đến quý IV/2025, cả nước có khoảng 33,1 triệu lao động phi chính thức, tương đương 62,4% lực lượng lao động đang làm việc. Thực tế này cho thấy, lao động phi chính thức không còn là khu vực mang tính “tạm thời”, mà đã trở thành bộ phận cấu thành hữu cơ của nền kinh tế thị trường.

Lao động phi chính thức hiện diện ở hầu hết các ngành, lĩnh vực của nền kinh tế, tập trung nhiều nhất ở khu vực dịch vụ, thương mại nhỏ lẻ, vận tải tự do, xây dựng, sản xuất thủ công và lao động thời vụ. Phần lớn lực lượng này không ký kết hoặc không duy trì hợp đồng lao động, thu nhập không ổn định, điều kiện làm việc còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về an toàn, vệ sinh lao động. Đáng chú ý, do đứng ngoài quan hệ lao động chính thức, nhiều người lao động phi chính thức chưa được tiếp cận đầy đủ các chính sách an sinh xã hội, đặc biệt là BHXH, bảo hiểm thất nghiệp.

Thực tế năm 2025 cho thấy, những biến động của khu vực doanh nghiệp, nhất là tình trạng doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, đã tác động trực tiếp đến đời sống của lao động phi chính thức. Khi doanh nghiệp thu hẹp sản xuất hoặc giải thể, không ít lao động chuyển sang làm việc tự do để duy trì sinh kế. Tuy nhiên, do không tham gia BHTN, nhóm lao động này gần như không có nguồn hỗ trợ khi mất việc, dễ rơi vào tình trạng bấp bênh về thu nhập, gia tăng nguy cơ nghèo đói và dễ tổn thương trước các cú sốc kinh tế - xã hội.

Có thể thấy, việc tiếp tục hoàn thiện các cơ chế bảo đảm an sinh xã hội theo hướng bao phủ tốt hơn đối với lao động phi chính thức là yêu cầu cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc xây dựng và triển khai các giải pháp phù hợp sẽ góp phần giúp người lao động trong khu vực này từng bước tiếp cận đầy đủ hơn các quyền lợi an sinh, đồng thời đóng góp tích cực vào mục tiêu phát triển bền vững và ổn định xã hội trong dài hạn.

BHXH, BHYT - điểm tựa an sinh của lao động phi chính thức

Thực tiễn cho thấy, cùng với việc duy trì tỷ lệ việc làm ở mức cao, thị trường lao động Việt Nam ngày càng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng, tính bền vững của việc làm, gắn với bảo đảm an sinh xã hội cho người lao động. Lao động phi chính thức vừa góp phần giúp thị trường lao động thích ứng linh hoạt, vừa là nhóm cần được tăng cường các cơ chế bảo vệ phù hợp. Vì vậy, việc từng bước mở rộng diện bao phủ, tăng cường bảo đảm an sinh xã hội được xác định là giải pháp quan trọng, tạo động lực để lao động phi chính thức chủ động tham gia, gắn bó ổn định hơn với khu vực chính thức, góp phần nâng cao chất lượng và tính bền vững của thị trường lao động.

Trên cơ sở định hướng đó, thời gian qua, BHXH Việt Nam đã tập trung triển khai các giải pháp mở rộng diện bao phủ BHXH, BHYT theo hướng linh hoạt, phù hợp với đặc thù thu nhập và việc làm của lao động phi chính thức. Trong đó, chính sách BHXH tự nguyện tiếp tục được hoàn thiện với nhiều cải tiến quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi để người lao động tham gia. Chính sách cho phép người dân lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng phù hợp với khả năng tài chính; phương thức đóng đa dạng theo tháng, quý, 6 tháng hoặc 12 tháng; đồng thời được Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng đối với một số nhóm đối tượng, qua đó giảm gánh nặng tài chính ban đầu cho người lao động.

Cùng với BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình tiếp tục được khẳng định là trụ cột an sinh quan trọng đối với lao động phi chính thức. Trong bối cảnh chi phí khám chữa bệnh ngày càng gia tăng, việc tham gia BHYT giúp người lao động giảm đáng kể gánh nặng chi phí y tế, bảo đảm quyền được chăm sóc sức khỏe và hạn chế nguy cơ tái nghèo do bệnh tật. Thực tế cho thấy, đối với nhiều lao động tự do, BHYT chính là “điểm tựa” an sinh đầu tiên và thiết thực nhất.

Đáng chú ý, việc mở rộng an sinh không chỉ dừng lại ở hoàn thiện chính sách, mà còn được BHXH Việt Nam triển khai thông qua nhiều giải pháp đồng bộ về tổ chức thực hiện. Công tác tuyên truyền, tư vấn trực tiếp tại cơ sở được tăng cường thông qua mạng lưới tổ chức hỗ trợ pháp triển đối tượng, các tổ chức chính trị - xã hội, chính quyền địa phương. Cách tiếp cận “gần dân, sát dân, hiểu dân” giúp chính sách BHXH, BHYT đến đúng nhóm đối tượng, đúng nhu cầu và từng bước thay đổi nhận thức của người lao động phi chính thức về an sinh dài hạn.

Từng bước thu hẹp khoảng trống an sinh

Bên cạnh việc mở rộng bao phủ BHXH, BHYT, cần triển khai đồng bộ các giải pháp để thu hẹp khoảng cách giữa khu vực chính thức và phi chính thức. Trước hết là tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, đơn giản hóa thủ tục đăng ký, giảm chi phí tuân thủ ban đầu, tạo điều kiện để hộ kinh doanh, cá nhân dễ dàng chuyển đổi sang hoạt động chính thức. Khi khu vực chính thức trở nên thuận lợi và hấp dẫn hơn, người lao động sẽ có thêm động lực tham gia.

Song song với đó, việc nâng cao kỹ năng và năng suất lao động được xem là giải pháp căn cơ và lâu dài. Lao động phi chính thức hiện chủ yếu tập trung ở các ngành có giá trị gia tăng thấp, thu nhập không ổn định. Do vậy, cần đẩy mạnh đào tạo nghề ngắn hạn, đào tạo lại, gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nhất là tại các đô thị lớn. Khi người lao động được trang bị kỹ năng tốt hơn, cơ hội tiếp cận việc làm chính thức và tham gia đầy đủ các chính sách an sinh xã hội sẽ rõ nét hơn.

Về phía BHXH Việt Nam, thời gian qua đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo vệ quyền lợi của lao động phi chính thức. Từ việc tiếp tục tham mưu hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện, BHYT; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính; ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý và cung cấp dịch vụ công; đến tăng cường phối hợp với các bộ, ngành, địa phương trong phát triển người tham gia. Các giải pháp này đã và đang góp phần giảm chi phí tuân thủ, tiết kiệm thời gian, tạo thuận lợi để người lao động dễ tiếp cận, dễ tham gia và từng bước gắn bó với hệ thống an sinh xã hội.

Thu hẹp khoảng trống an sinh cho lao động phi chính thức vì thế không chỉ là nhiệm vụ riêng của hệ thống BHXH, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị, của chính quyền các cấp, doanh nghiệp và toàn xã hội. Khi lưới an sinh xã hội được mở rộng theo hướng bao trùm, linh hoạt và hiệu quả, người lao động phi chính thức sẽ từng bước được bảo vệ tốt hơn trước các rủi ro của cuộc sống; đồng thời tạo nền tảng vững chắc để thị trường lao động Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, bền vững, hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội - đúng với mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”./.