An sinh xã hội - “Lá chắn” bảo vệ người dân trước biến đổi khí hậu.

Biến đổi khí hậu và khan hiếm nguồn nước đang tạo sức ép lớn đối với sinh kế người dân

Theo báo cáo “Phát huy vai trò của an sinh xã hội: Thúc đẩy sinh tế thích ứng với biến đổi khí hậu tại Việt Nam” của ILO, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Những hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn, lũ lụt bất thường hay suy giảm nguồn nước đang tác động trực tiếp tới đời sống của hàng triệu người dân, đặc biệt tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long - vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm của cả nước.

Báo cáo cho thấy, tình trạng khan hiếm nước đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và nhiều ngành nghề phụ thuộc vào tài nguyên thiên nhiên. Khi nguồn nước suy giảm, năng suất lao động và sản lượng sản xuất bị tác động trực tiếp, kéo theo nguy cơ mất việc làm, giảm thu nhập và gia tăng nghèo đói đối với nhiều hộ gia đình. Những nhóm lao động dễ bị tổn thương như nông dân, ngư dân, lao động phi chính thức và lao động thu nhập thấp là những đối tượng chịu tác động rõ rệt nhất.

Theo ILO, các tác động của biến đổi khí hậu không còn mang tính ngắn hạn hay cục bộ mà đang tạo ra những sức ép lâu dài đối với thị trường lao động và hệ thống sinh kế. Khi điều kiện sản xuất ngày càng bất ổn, nhiều lao động buộc phải chuyển đổi việc làm hoặc di cư để tìm kiếm sinh kế mới. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này thường diễn ra trong điều kiện thiếu kỹ năng nghề nghiệp, thiếu nguồn lực tài chính và thiếu cơ chế hỗ trợ phù hợp, làm gia tăng nguy cơ mất an toàn xã hội.

Không chỉ ảnh hưởng đến thu nhập, khan hiếm nguồn nước còn tác động trực tiếp đến chất lượng cuộc sống và sức khỏe của người dân. Nhiều địa phương phải đối mặt với tình trạng thiếu nước sinh hoạt, chi phí sản xuất tăng cao, điều kiện lao động trở nên khắc nghiệt hơn. Điều này đặt ra yêu cầu phải có các chính sách hỗ trợ đủ mạnh để giúp người dân vượt qua khó khăn và tăng khả năng thích ứng với những biến động khí hậu ngày càng phức tạp.

Trong bối cảnh đó, ILO nhận định an sinh xã hội cần được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược ứng phó với biến đổi khí hậu. Nếu trước đây an sinh xã hội chủ yếu được nhìn nhận như công cụ hỗ trợ khi người dân gặp khó khăn, thì hiện nay hệ thống này cần được phát triển theo hướng chủ động hơn, có khả năng phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro trước các cú sốc môi trường và kinh tế - xã hội.

Chính sách an sinh xã hội giữ vai trò “lá chắn” bảo vệ người lao động trước các cú sốc khí hậu

Theo ILO, trước những tác động ngày càng lớn của biến đổi khí hậu, hệ thống an sinh xã hội giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo vệ người dân, nhất là các nhóm dễ bị tổn thương. Một hệ thống an sinh xã hội hiệu quả không chỉ hỗ trợ người dân vượt qua khó khăn trước mắt mà còn tạo nền tảng để ổn định cuộc sống, phục hồi sinh kế và nâng cao khả năng thích ứng với những biến động dài hạn của môi trường và thị trường lao động.

Việt Nam hiện đã xây dựng được hệ thống an sinh xã hội tương đối toàn diện trong khu vực, bao gồm BHXH, BHYT, BHTN, chính sách việc làm, trợ giúp xã hội và các chính sách ưu đãi người có công. Hệ thống này tiếp tục được hoàn thiện trên cơ sở nhiều chủ trương, nghị quyết quan trọng của Đảng như Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 01/6/2012 Hội nghị Trung ương 5 khóa XI về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012 - 2020 và Nghị quyết số 42-NQ/TW ngày 24/11/2023 Hội nghị Trung ương 8 khóa XIII về tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng chính sách xã hội, đáp ứng yêu cầu sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới.

Tỷ lệ bao phủ an sinh xã hội thời gian qua tiếp tục được mở rộng. Năm 2025, 95,16% dân số tham gia BHYT và 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi tham gia BHXH. Tuy nhiên, theo ILO, vẫn còn những khoảng trống về bao phủ an sinh xã hội, đặc biệt đối với lao động nông nghiệp và lao động khu vực phi chính thức - những nhóm chịu tác động lớn nhất từ biến đổi khí hậu và suy giảm nguồn nước.

Báo cáo nhấn mạnh, trong bối cảnh đó, các chính sách BHXH, BHYT, BHTN và trợ giúp xã hội có vai trò quan trọng trong giảm thiểu tác động của các cú sốc khí hậu tới đời sống người dân. Khi người lao động mất việc làm hoặc giảm thu nhập do hạn hán, xâm nhập mặn hay thiên tai, hệ thống an sinh xã hội góp phần hỗ trợ thu nhập, bảo đảm tiếp cận dịch vụ y tế và duy trì mức sống tối thiểu cho người dân.

BHYT được đánh giá là công cụ quan trọng giúp người dân giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng nhiều nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng. Việc bảo đảm khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cho người dân, nhất là người nghèo và nhóm yếu thế, có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao khả năng chống chịu của cộng đồng trước các rủi ro khí hậu và môi trường.

Trong khi đó, BHXH và BHTN góp phần hỗ trợ người lao động ổn định thu nhập và thích ứng với sự thay đổi của thị trường lao động dưới tác động của biến đổi khí hậu. Khi sinh kế bị ảnh hưởng bởi hạn hán, xâm nhập mặn hoặc suy giảm nguồn nước, chính sách BHTN hỗ trợ người lao động thông qua trợ cấp thất nghiệp, tư vấn, giới thiệu việc làm và hỗ trợ học nghề để chuyển đổi việc làm phù hợp hơn. Đồng thời, các chế độ BHXH như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí… cũng giúp giảm bớt áp lực tài chính cho người lao động và gia đình khi gặp rủi ro về việc làm và thu nhập.

Theo ILO, trong bối cảnh nhiều ngành nghề chịu tác động bởi biến đổi khí hậu, việc mở rộng diện bao phủ BHXH, đặc biệt đối với lao động khu vực phi chính thức và lao động nông nghiệp, có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao khả năng chống chịu của xã hội trước các cú sốc khí hậu và kinh tế.

Báo cáo cũng cho rằng, hệ thống an sinh xã hội cần được thiết kế theo hướng linh hoạt và thích ứng hơn với biến đổi khí hậu. Điều này đòi hỏi các chính sách không chỉ hỗ trợ người dân khi gặp rủi ro mà còn phải gắn với đào tạo nghề, phát triển kỹ năng, hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và tạo cơ hội việc làm bền vững hơn trong quá trình chuyển đổi xanh.

Theo ILO, việc tăng cường liên kết giữa chính sách an sinh xã hội với chính sách việc làm, phát triển kỹ năng và quản lý tài nguyên thiên nhiên sẽ giúp nâng cao hiệu quả thích ứng của người dân trước biến đổi khí hậu. Thực tiễn tại Việt Nam thời gian qua cũng cho thấy hệ thống an sinh xã hội đã phát huy vai trò quan trọng trong hỗ trợ người dân trước các cú sốc kinh tế - xã hội, đặc biệt trong giai đoạn dịch COVID-19. Vì vậy, khi biến đổi khí hậu ngày càng tác động sâu rộng tới đời sống và việc làm, đầu tư cho an sinh xã hội không chỉ mang ý nghĩa nhân văn mà còn là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm ổn định xã hội và phát triển bền vững trong dài hạn.

Củng cố hệ thống an sinh xã hội thích ứng với biến đổi khí hậu

Trước những tác động ngày càng phức tạp của biến đổi khí hậu, ILO khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục củng cố hệ thống an sinh xã hội theo hướng bao trùm, linh hoạt và thích ứng tốt hơn với các rủi ro khí hậu. Trong đó, việc mở rộng diện bao phủ các chính sách BHXH, BHYT và trợ giúp xã hội được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao khả năng chống chịu của người dân.

Theo báo cáo, quá trình chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu sẽ làm thay đổi mạnh mẽ cơ cấu việc làm trong nhiều lĩnh vực. Vì vậy, bên cạnh hỗ trợ thu nhập, cần tăng cường các chương trình đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng và hỗ trợ chuyển đổi việc làm để giúp người lao động thích ứng với các ngành nghề mới.

ILO cũng nhấn mạnh vai trò của các chính sách việc làm xanh trong tạo sinh kế bền vững cho người dân. Việc phát triển các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước và thích ứng với điều kiện khí hậu mới không chỉ giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu mà còn tạo thêm nhiều cơ hội việc làm trong tương lai.

Cùng với đó, cần tăng cường đầu tư cho hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu, nhất là tại các khu vực dễ bị tổn thương như Đồng bằng sông Cửu Long. Hệ thống thủy lợi, quản lý nguồn nước, cảnh báo thiên tai và bảo vệ hệ sinh thái cần được nâng cấp nhằm giảm thiểu tác động của hạn hán, xâm nhập mặn và ngập lụt đối với đời sống người dân.

Theo ILO, việc xây dựng hệ thống an sinh xã hội thích ứng với biến đổi khí hậu không thể tách rời quá trình chuyển đổi số và hiện đại hóa quản lý. Việc ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ và nâng cao khả năng kết nối giữa các chính sách sẽ giúp các chương trình hỗ trợ được triển khai nhanh chóng, chính xác và hiệu quả hơn khi xảy ra thiên tai hoặc khủng hoảng.

Bên cạnh đó, báo cáo cũng khuyến nghị cần tăng cường sự phối hợp giữa các lĩnh vực lao động, an sinh xã hội, nông nghiệp, tài nguyên môi trường và phát triển địa phương trong xây dựng chính sách. Chỉ khi có cách tiếp cận đồng bộ và liên ngành, các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu mới có thể phát huy hiệu quả lâu dài.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang trở thành thách thức toàn cầu, việc củng cố hệ thống an sinh xã hội không chỉ là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo vệ nhóm yếu thế mà còn là giải pháp quan trọng để duy trì ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững. Những khuyến nghị của ILO cho thấy an sinh xã hội cần được nhìn nhận không chỉ là “lưới an toàn” hỗ trợ khi rủi ro xảy ra, mà còn là nền tảng giúp người dân nâng cao khả năng chống chịu, thích ứng và phục hồi trước các biến động khí hậu trong tương lai./.