Tiền lương phù hợp cùng môi trường làm việc ổn định là nền tảng để nâng cao chất lượng việc làm và phát triển nguồn nhân lực.

Thị trường lao động trước những chuyển động mới của kỷ nguyên số

Thị trường lao động Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ dưới tác động đồng thời của nhiều xu hướng lớn trên phạm vi toàn cầu. Trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, kinh tế nền tảng, chuyển đổi xanh và những thay đổi về nhân khẩu học đang làm thay đổi cách thức tổ chức sản xuất, mô hình việc làm cũng như yêu cầu đối với người lao động. Những xu hướng này không chỉ tạo ra cơ hội phát triển mới mà còn đặt ra nhiều thách thức đối với việc bảo đảm việc làm bền vững và an sinh xã hội cho người lao động.

Theo các chuyên gia của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), công nghệ số và AI đang từng bước thay đổi cấu trúc việc làm truyền thống. Nhiều công việc có tính chất lặp lại đang được thay thế bởi máy móc và các hệ thống tự động hóa, trong khi nhu cầu đối với lao động có kỹ năng số, khả năng thích ứng và tư duy sáng tạo ngày càng gia tăng. Điều này đòi hỏi người lao động phải liên tục nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp để thích ứng với sự thay đổi của thị trường.

Cùng với đó, sự phát triển của kinh tế nền tảng đã tạo ra một lực lượng lao động mới với quy mô ngày càng lớn. Hàng triệu người đang tham gia vào các hoạt động giao hàng, gọi xe công nghệ, bán hàng trực tuyến, cung cấp dịch vụ trên các nền tảng số. Đây là nhóm lao động có tính linh hoạt cao, góp phần tạo thêm việc làm và thu nhập cho xã hội. Tuy nhiên, do đặc thù việc làm linh hoạt, nhiều lao động nền tảng hiện chưa tham gia BHXH, BHYT một cách đầy đủ, chưa được bao phủ bởi các cơ chế bảo vệ như BHXH bắt buộc, BHTN và các hình thức đại diện tập thể. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội, tạo điều kiện để mọi người lao động đều được tiếp cận các chính sách bảo vệ khi gặp rủi ro trong cuộc sống và việc làm.

Không chỉ đối mặt với những thay đổi do công nghệ, thị trường lao động Việt Nam còn chịu tác động của quá trình già hóa dân số. Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh trên thế giới. Điều này đồng nghĩa với việc số người bước vào tuổi nghỉ hưu sẽ ngày càng tăng trong khi lực lượng lao động trẻ có xu hướng giảm dần trong tương lai. Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một thị trường lao động hiện đại, linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm khả năng bảo vệ người lao động trước các rủi ro trong cuộc sống.

Những thay đổi trên cho thấy mục tiêu của thị trường lao động hiện đại không còn đơn thuần là tạo thêm việc làm mà phải hướng tới tạo ra những việc làm có chất lượng. Một công việc được coi là thỏa đáng không chỉ mang lại thu nhập mà còn phải bảo đảm môi trường làm việc an toàn, cơ hội phát triển nghề nghiệp, khả năng tiếp cận các chính sách an sinh xã hội và quyền được tham gia vào các quyết định liên quan đến lợi ích của người lao động.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, chất lượng việc làm cũng trở thành yếu tố quan trọng để đánh giá năng lực phát triển bền vững của doanh nghiệp. Các nhà đầu tư và đối tác quốc tế ngày càng quan tâm đến trách nhiệm xã hội, điều kiện làm việc, chính sách tiền lương và mức độ bảo đảm quyền lợi cho người lao động trong chuỗi cung ứng. Điều đó cho thấy phát triển kinh tế bền vững không thể tách rời việc bảo vệ và đầu tư cho nguồn nhân lực.

Tiền lương phải gắn với chất lượng cuộc sống và năng suất lao động

Trong các yếu tố bảo đảm việc làm bền vững, tiền lương luôn là vấn đề được người lao động quan tâm hàng đầu. Tiền lương không chỉ là nguồn thu nhập chính mà còn phản ánh mức độ thụ hưởng thành quả tăng trưởng kinh tế của người lao động.

Theo các chuyên gia của ILO, tăng lương chỉ thực sự có ý nghĩa khi tốc độ tăng thu nhập cao hơn hoặc ít nhất theo kịp tốc độ tăng giá cả. Trong điều kiện lạm phát gia tăng, những khoản điều chỉnh lương trên danh nghĩa có thể nhanh chóng bị triệt tiêu nếu chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn mức tăng thu nhập.

Bên cạnh đó, mối quan hệ giữa năng suất lao động và tiền lương cũng đang là vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm. Trong một số trường hợp, năng suất lao động tăng nhưng thành quả tăng trưởng chưa được phân phối tương xứng cho người lao động. Điều này đặt ra yêu cầu phải tăng cường đối thoại xã hội, nâng cao hiệu quả thương lượng tập thể và xây dựng các chính sách phân phối hài hòa giữa người lao động và người sử dụng lao động.

Một khía cạnh khác đang được chú ý là khái niệm “lương đủ sống”. Khác với mức lương tối thiểu được xác định trên cơ sở nhiều yếu tố kinh tế - xã hội, lương đủ sống được tính toán dựa trên chi phí thực tế để người lao động và gia đình có thể duy trì cuộc sống ở mức chấp nhận được. Điều này phản ánh xu hướng mới trong quản trị nguồn nhân lực, khi doanh nghiệp không chỉ bảo đảm tuân thủ quy định pháp luật mà còn hướng tới nâng cao chất lượng sống cho người lao động.

Đối với doanh nghiệp, đầu tư cho tiền lương và phúc lợi không phải là chi phí đơn thuần mà là đầu tư cho sự phát triển bền vững. Một lực lượng lao động có thu nhập ổn định, được bảo đảm quyền lợi và có cơ hội phát triển nghề nghiệp sẽ tạo ra năng suất lao động cao hơn, mức độ gắn bó lớn hơn và đóng góp tích cực hơn cho sự phát triển của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng linh hoạt, tiền lương dù quan trọng vẫn chưa đủ để bảo vệ người lao động trước những rủi ro trong cuộc sống. Người lao động có thể đối mặt với ốm đau, tai nạn, thất nghiệp, mất khả năng lao động hoặc suy giảm thu nhập khi về già. Chính vì vậy, tiền lương cần được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với hệ thống an sinh xã hội nhằm tạo nên cơ chế bảo vệ toàn diện cho người lao động.

Thực tế cho thấy, những quốc gia có hệ thống an sinh xã hội phát triển thường có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc kinh tế và xã hội. Khi người lao động được bảo vệ bởi các chính sách an sinh phù hợp, họ sẽ yên tâm làm việc, nâng cao năng suất lao động và tích cực tham gia vào quá trình phát triển kinh tế.

Mở rộng BHXH, BHYT, BHTN - chìa khóa bảo vệ người lao động trong tương lai

Nếu tiền lương là nền tảng của đời sống trước mắt thì BHXH, BHYT, BHTN chính là "tấm lưới an toàn" giúp người lao động vững vàng trước những biến động trong suốt vòng đời lao động.

Mở rộng diện bao phủ BHXH, BHYT, BHTN là giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ người lao động trước những rủi ro trong cuộc sống và việc làm.

An sinh xã hội không chỉ là một chính sách hỗ trợ mà là quyền cơ bản của con người. Một hệ thống an sinh xã hội hiệu quả giúp giảm nghèo, thu hẹp bất bình đẳng, nâng cao năng suất lao động và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế trước những cú sốc từ bên ngoài.

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh chóng, vai trò của BHXH ngày càng trở nên quan trọng. Hệ thống BHXH giúp người lao động có nguồn thu nhập ổn định khi hết tuổi lao động, giảm gánh nặng phụ thuộc vào gia đình và xã hội. Đây cũng là công cụ quan trọng để thực hiện mục tiêu phát triển bao trùm, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội được bảo vệ khi về già.

Luật BHXH năm 2024 được Quốc hội thông qua đã tiếp tục hoàn thiện chính sách BHXH theo hướng mở rộng diện bao phủ, gia tăng quyền lợi và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tham gia. Nhiều quy định mới được kỳ vọng sẽ góp phần thu hút thêm người lao động tham gia BHXH, đặc biệt là lao động khu vực phi chính thức, lao động tự do và những nhóm lao động mới phát sinh trong nền kinh tế số.

Cùng với BHXH, BHYT tiếp tục khẳng định vai trò là một trong những chính sách an sinh xã hội quan trọng hàng đầu. Việc tham gia BHYT giúp người dân được chia sẻ chi phí khám chữa bệnh, giảm gánh nặng tài chính khi không may ốm đau, bệnh tật. Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng gia tăng, nhất là khi dân số già hóa, BHYT càng thể hiện rõ ý nghĩa nhân văn và vai trò bảo đảm an sinh bền vững.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHYT năm 2024 với nhiều quy định mới về mở rộng quyền lợi, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế và tạo thuận lợi cho người tham gia đang góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với chính sách BHYT.

Bên cạnh đó, chính sách BHTN tiếp tục phát huy hiệu quả trong hỗ trợ người lao động khi mất việc làm, đồng thời tạo điều kiện để người lao động học nghề, chuyển đổi việc làm và sớm quay trở lại thị trường lao động. Trong bối cảnh công nghệ số làm thay đổi nhanh chóng cơ cấu việc làm, vai trò của BHTN trong hỗ trợ đào tạo lại, nâng cao kỹ năng và thích ứng với thị trường lao động ngày càng trở nên quan trọng.

Đặc biệt, đối với lực lượng lao động nền tảng và lao động phi chính thức - những nhóm lao động đang gia tăng nhanh chóng trong nền kinh tế số - việc mở rộng khả năng tiếp cận BHXH, BHYT và các chính sách an sinh xã hội sẽ là yếu tố quyết định để không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển.

Các chuyên gia cho rằng, tương lai của thị trường lao động không chỉ phụ thuộc vào tốc độ phát triển công nghệ mà còn phụ thuộc vào khả năng xây dựng một hệ thống an sinh xã hội bao trùm, linh hoạt và thích ứng với những mô hình việc làm mới. Trong hành trình đó, doanh nghiệp, người lao động và các cơ quan quản lý nhà nước đều có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc làm thỏa đáng, mở rộng diện bao phủ BHXH, BHYT, BHTN và bảo đảm quyền lợi chính đáng của người lao động.

Kỷ nguyên số đang mở ra nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Để quá trình chuyển đổi diễn ra công bằng và bền vững, bên cạnh chính sách tiền lương phù hợp, việc mở rộng diện bao phủ BHXH, BHYT, BHTN và nâng cao hiệu quả thực hiện các chính sách an sinh xã hội sẽ là nền tảng quan trọng giúp người lao động yên tâm làm việc, thích ứng với những thay đổi của thị trường lao động và không bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển đất nước.