Cán bộ cơ quan BHXH tuyên truyền chính sách BHXH cho các hộ kinh doanh tại Hà Nội. (Ảnh minh hoạ: Nguồn Internet)

Nhiều dư địa để phát triển

Báo cáo của ILO nhấn mạnh, trong cơ cấu nền kinh tế Việt Nam, hộ kinh doanh là một khu vực có quy mô lớn, đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm và phát triển kinh tế địa phương. Theo báo cáo của ILO, khu vực hộ kinh doanh hiện tạo việc làm cho khoảng 9 triệu lao động và đóng góp khoảng 30% tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Tuy nhiên, mức độ tham gia BHXH của chủ hộ và người lao động trong khu vực này vẫn còn khá thấp dưới 5%, khiến đại đa số những người này không được bảo vệ trước các rủi ro trong cuộc sống.

Luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 đã quy định mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh. Quy định này được xem là một bước tiến quan trọng nhằm từng bước đưa khu vực lao động phi chính thức tham gia vào hệ thống an sinh xã hội. Báo cáo của ILO đánh giá, quy định này của Luật được kỳ vọng có tiềm năng mở rộng độ bao phủ BHXH tới hàng triệu lao động, đưa Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu bao phủ đạt tỷ lệ 60% vào năm 2030 theo tinh thần Nghị quyết số 28-NQ/TW.

Có thể thấy, với quy định mới của Luật BHXH năm 2024, dư địa mở rộng diện bao phủ BHXH đối với khu vực hộ kinh doanh còn rất lớn. Việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH đối với hộ kinh doanh không chỉ giúp tăng diện bao phủ BHXH mà còn góp phần bảo đảm quyền lợi lâu dài cho người lao động trong khu vực này.

Nhưng cũng còn nhiều thách thức

Một trong những thách thức đối với việc mở rộng diện bao phủ BHXH trong khu vực hộ kinh doanh là hạn chế về nhận thức của người tham gia.

Theo khảo sát của ILO đối với 827 chủ hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh cá thể, nhiều chủ hộ chưa nắm rõ các quy định của pháp luật về BHXH cũng như quyền lợi khi tham gia. Không ít người nhầm lẫn giữa BHXH và BHYT hoặc cho rằng các hình thức tích lũy cá nhân như gửi tiết kiệm, mua vàng hay đầu tư bất động sản có thể thay thế cho BHXH.

Tuy nhiên, khảo sát cũng cho thấy khi được cung cấp đầy đủ thông tin về cơ chế đóng - hưởng và các quyền lợi khi tham gia BHXH, hơn một nửa số chủ
hộ kinh doanh bày tỏ sẵn sàng tham gia BHXH bắt buộc, đặc biệt là phụ nữ và nhóm từ 25-35 tuổi. Điều này cho thấy công tác truyền thông chính sách, nâng cao nhận thức, niềm tin về chính sách đóng vai trò là “đòn bẩy then chốt” trong việc mở rộng diện bao phủ BHXH đối với khu vực này.

Ngoài yếu tố nhận thức, đặc điểm thu nhập của hộ kinh doanh cũng là một yếu tố ảnh hưởng lớn đến quyết định tham gia BHXH. Phần lớn các hộ kinh doanh có thu nhập phụ thuộc vào tình hình kinh doanh và biến động của thị trường. Doanh thu của họ có thể thay đổi theo mùa vụ hoặc theo chu kỳ kinh tế. Sự thiếu ổn định về thu nhập khiến nhiều chủ hộ kinh doanh lo ngại về khả năng duy trì đóng BHXH thường xuyên trong thời gian dài. Trong khi đó, một số người lao động làm việc trong các hộ kinh doanh cũng có tâm lý ưu tiên thu nhập trước mắt hơn là các quyền lợi dài hạn.

Bên cạnh đó, việc xác định nghĩa vụ tham gia BHXH đối với các loại hình lao động trong hộ kinh doanh cũng còn nhiều vướng mắc. Một số chủ hộ cho rằng lao động thời vụ, lao động bán thời gian hoặc lao động theo mùa không thuộc diện tham gia BHXH, mặc dù trong nhiều trường hợp các đối tượng này vẫn đáp ứng điều kiện theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, một số hộ kinh doanh thừa nhận e ngại khi đăng ký cho lao động không phải thành viên gia đình, do gánh nặng thủ tục hành chính và rủi ro tài chính phát sinh từ các nghĩa vụ bổ sung. Vì vậy, việc đăng ký tham gia BHXH cho người lao động trong hộ kinh doanh vẫn còn nhiều hạn chế, chủ yếu các trường hợp tham gia là thành viên gia đình, được “xếp” vào dạng người lao động chính thức để tiếp cận các quyền lợi.

Hoàn thiện chính sách và giải pháp để mở rộng diện bao phủ BHXH

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng diện bao phủ BHXH đối với hộ kinh doanh đang trở thành một nội dung quan trọng trong lộ trình tiến tới BHXH toàn dân ở nước ta.

Tuy nhiên, để các quy định của pháp luật về tham gia BHXH bắt buộc đối với hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh đi vào thực tiễn, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước hết, cần tăng cường công tác truyền thông để nâng cao nhận thức của chủ hộ kinh doanh và người lao động về lợi ích của việc tham gia BHXH. Các tổ chức đoàn thể, hiệp hội ngành nghề và chính quyền địa phương tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tải thông tin chính sách và hỗ trợ hộ kinh doanh tiếp cận sâu hơn với chính sách BHXH để từ đó chủ động tham gia.

Bên cạnh đó, việc đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng cường kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong lĩnh vực BHXH cũng được kỳ vọng sẽ hỗ trợ hiệu quả cho hộ kinh doanh khi tra cứu thông tin, thực hiện thủ tục tham gia và theo dõi quá trình tham gia BHXH của mình. Và nếu thực hiện tích hợp hệ thống đăng ký thuế - BHXH sẽ giúp giảm chi phí, tiết kiệm thời gian cho hộ kinh doanh.

Ngoài ra, một số chuyên gia cũng khuyến nghị cần nghiên cứu các chính sách hỗ trợ chuyển tiếp cho các hộ kinh doanh nhỏ hoặc mới đăng ký tham gia BHXH, đơn cử như cơ chế đóng linh hoạt hoặc các chương trình hỗ trợ tài chính trong giai đoạn đầu.

Với dư địa lớn về diện bao phủ BHXH trong khu vực hộ kinh doanh thì việc tập trung tháo gỡ các rào cản để mở rộng hiệu quả diện bao phủ BHXH đối với nhóm này được xem là bước đi quan trọng, nhằm hoàn thiện mục tiêu BHXH toàn dân, góp phần xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn diện và bền vững./.