Vai trò trụ cột của chính sách BHXH, BHYT

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường ngày càng phát triển và hội nhập sâu rộng, yêu cầu bảo đảm thu nhập và chăm sóc sức khỏe cho người dân ngày càng trở nên cấp thiết. Những biến động từ thị trường lao động, cùng với rủi ro bệnh tật, tai nạn hay già hóa dân số, đặt ra thách thức lớn đối với mỗi cá nhân và toàn xã hội. Thực tiễn cho thấy, không phải mọi rủi ro đều có thể được bù đắp bằng tích lũy cá nhân hay các sản phẩm bảo hiểm mang tính thương mại. Chính trong bối cảnh đó, chính sách BHXH, BHYT do Nhà nước tổ chức thực hiện càng khẳng định vai trò là trụ cột của hệ thống an sinh xã hội, vận hành trên nguyên tắc chia sẻ, tương trợ, không vì mục tiêu lợi nhuận.

Chính sách BHXH, BHYT là hai trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội, được xây dựng nhằm bảo vệ người dân trước các rủi ro về thu nhập và sức khỏe, đồng thời góp phần hiện thực hóa mục tiêu công bằng xã hội. Việc tham gia BHXH không chỉ là nghĩa vụ mà còn là sự chủ động tích lũy của người lao động cho tương lai, bảo đảm nguồn thu nhập ổn định khi hết tuổi lao động hoặc khi không may gặp rủi ro trong cuộc sống. Cùng với đó, tấm thẻ BHYT trở thành “lá chắn” thiết thực, giúp người dân giảm gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh trong bối cảnh chi phí y tế không ngừng gia tăng, qua đó bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe một cách công bằng, nhân văn.

Thực tế đời sống cho thấy, những rủi ro như bệnh hiểm nghèo, tai nạn lao động, mất khả năng làm việc dài hạn hay tuổi già không còn thu nhập thường vượt xa khả năng tự ứng phó của nhiều người. Chi phí điều trị ngày càng cao, thời gian phục hồi kéo dài trong khi thu nhập bị gián đoạn có thể đẩy không ít gia đình vào khó khăn, thậm chí tái nghèo. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết về một cơ chế bảo vệ mang tính xã hội, trong đó rủi ro của mỗi cá nhân được chia sẻ bởi cộng đồng - thay vì mỗi người phải tự “gánh chịu” một cách riêng lẻ.

Chính sách BHXH, với chức năng thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập khi người lao động bị giảm hoặc mất khả năng lao động, đã và đang phát huy vai trò quan trọng. Hệ thống BHXH hiện nay được thiết kế theo hướng đa tầng, linh hoạt, phù hợp với nhiều nhóm đối tượng. Một dấu mốc quan trọng là Luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã giảm điều kiện thời gian đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm. Quy định này mở ra cơ hội cho nhiều người, đặc biệt là lao động tự do hoặc tham gia muộn, có thể tiếp cận quyền lợi hưu trí – một bước tiến mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc.

Không chỉ là khoản thu nhập định kỳ, lương hưu còn đi kèm với thẻ BHYT miễn phí trong suốt thời gian hưởng, bảo đảm người cao tuổi được chăm sóc sức khỏe mà không phải lo lắng về chi phí. Đây chính là giải pháp căn cơ để ứng phó với xu hướng già hóa dân số, đồng thời bảo đảm phẩm giá và sự tự chủ của người cao tuổi trong xã hội hiện đại.

Trong khi đó, chính sách BHYT đóng vai trò là “phao cứu sinh” khi người dân ốm đau. Nguyên tắc “lấy số đông bù số ít” tạo nên nền tảng bền vững cho quỹ, giúp chia sẻ rủi ro giữa các thành viên trong xã hội. Với mức chi trả từ 80% đến 100% chi phí khám chữa bệnh, kể cả đối với nhiều kỹ thuật cao, BHYT giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế hiện đại mà không phải lo lắng về chi phí.

Đặc biệt, đối với những trường hợp bệnh hiểm nghèo, chi phí điều trị có thể lên tới hàng tỷ đồng, quỹ BHYT trở thành nguồn lực quan trọng giúp người bệnh duy trì sự sống và giảm gánh nặng cho gia đình. Đây là minh chứng rõ nét cho tính nhân văn sâu sắc của chính sách.

Kết quả triển khai trong những năm qua cho thấy rõ hiệu quả của các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về BHXH, BHYT. Từ con số 2,27 triệu người tham gia BHXH năm 1995, đến cuối năm 2025, cả nước đã có 21,342 triệu người tham gia, đạt tỷ lệ bao phủ 45,1% lực lượng lao động trong độ tuổi. Trong đó, BHXH tự nguyện đạt 3,076 triệu người, vượt 4% so với chỉ tiêu được giao tại Nghị quyết 28- NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương. Số người tham gia bảo hiểm thất nghiệp đạt 16,595 triệu người. Đối với BHYT, từ hơn 13 triệu người năm 2002, đến năm 2025 đã đạt 97,422 triệu người, tương đương 95,16% dân số, cơ bản hoàn thành mục tiêu bao phủ toàn dân.

Những câu chuyện thực tiễn lan tỏa niềm tin

Chính sách BHXH, BHYT không hiện hữu trong những con số khô khan, mà được cảm nhận rõ nét qua từng cuộc đời, từng gia đình cụ thể. Thực tiễn từ nhiều địa phương cho thấy, khi chính sách đi vào cuộc sống, không chỉ mang lại lợi ích thiết thực mà còn làm thay đổi sâu sắc nhận thức của người dân về BHXH, BHYT - những “điểm tựa” bền vững trước rủi ro.

Ở những vùng núi còn nhiều khó khăn, nơi đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, giấc mơ về một tuổi già có lương hưu từng là điều xa xỉ. Thế nhưng, câu chuyện của ông Bon Krong Ha Ty, người dân tộc thiểu số tại xã Đam Rông (Lâm Đồng), đã minh chứng cho sự đổi thay đó. Từng có 8 năm tham gia BHXH bắt buộc, sau khi nghỉ việc trở về làm nông, thu nhập bấp bênh từ cây cà phê khiến ông nhiều lần đắn đo khi được vận động tham gia BHXH tự nguyện. Nhưng bằng sự kiên trì của cán bộ tuyên truyền cơ quan BHXH, cùng quyết tâm của bản thân và gia đình, ông đã chắt chiu từng khoản thu nhập để tiếp tục tham gia.

Hành trình ấy không hề dễ dàng. Có năm ông phải đợi đến mùa thu hoạch mới có tiền đóng một lần cho cả năm, có lúc đóng theo tháng, theo quý, thậm chí gián đoạn. Song điều đáng quý là ông chưa từng từ bỏ, bởi hiểu rằng mỗi tháng đóng BHXH là một bước tích lũy cho tương lai. Đến tháng 9/2025, khi đủ điều kiện theo quy định mới của Luật BHXH năm 2024, ông chính thức được hưởng lương hưu hằng tháng và được cấp thẻ BHYT. Niềm vui ấy không chỉ của riêng ông, mà còn là minh chứng sinh động cho tính nhân văn của chính sách đối với người lao động tự do, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số.

Tại đặc khu Côn Đảo (Thành phố Hồ Chí Minh), ông Trương Công Lâm cũng trở thành người đầu tiên tại đây được hưởng lương hưu sau 15 năm tham gia BHXH tự nguyện theo quy định mới. Việc giảm thời gian đóng tối thiểu từ 20 năm xuống còn 15 năm đã mở ra cơ hội cho nhiều người lao động tự do có thể tiếp cận lương hưu. Chia sẻ trong ngày nhận quyết định, ông Lâm bày tỏ niềm xúc động khi có được nguồn thu nhập ổn định, giúp ông an tâm tuổi già, tự chủ tài chính và giảm bớt gánh nặng cho con cháu. Không dừng lại ở đó, ông còn trở thành “tuyên truyền viên” tích cực, vận động người thân, bạn bè cùng tham gia, góp phần lan tỏa chính sách vào đời sống.

Những thay đổi tích cực này gắn liền với những cải cách quan trọng trong Luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Việc rút ngắn thời gian đóng, cùng với chính sách hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, đã tạo điều kiện thuận lợi để người dân, nhất là lao động tự do, nông dân, người ở vùng sâu, vùng xa, dễ dàng tham gia hơn. Với mức đóng linh hoạt, phương thức đóng đa dạng, BHXH tự nguyện đang dần trở thành giải pháp tích lũy hiệu quả, giúp người dân có lương hưu trọn đời và được bảo đảm chăm sóc sức khỏe khi về già thông qua thẻ BHYT.

Ông Bon Krong Ha Ty (trái) và ông Trương Công Lâm (phải) vui mừng nhận quyết định hưởng lương hưu sau quá trình tham gia BHXH.

Song song với đó, vai trò của BHYT ngày càng được khẳng định rõ nét, đặc biệt trong những hoàn cảnh bệnh tật, rủi ro. Thực tế cho thấy, năm 2025, số chi KCB BHYT đề nghị thanh toán là 166,4 nghìn tỷ động, trong đó chi trả nhiều trường hợp có chi phí điều trị rất lớn. Trong đó, có trường hợp được chi trả lên tới gần 6,7 tỷ đồng (mã thẻ BT29595212XXXXX, sinh năm 2000, thuộc xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau) với chẩn đoán chính là “thiếu yếu tố VIII di truyền”; nhiều trường hợp khác, trong đó có trẻ em, cũng được chi trả hàng tỷ đồng cho các bệnh lý phức tạp. Những con số này là minh chứng rõ ràng cho giá trị thiết thực của BHYT. Nếu không có sự chia sẻ từ quỹ, gánh nặng tài chính có thể đẩy nhiều gia đình vào hoàn cảnh khó khăn, thậm chí kiệt quệ.

Đằng sau những kết quả đó là cơ chế quản lý quỹ BHXH, BHYT được tổ chức chặt chẽ, minh bạch và bền vững. Quỹ được hình thành từ sự đóng góp của người tham gia, vận hành theo nguyên tắc “lấy số đông bù số ít”, dưới sự bảo hộ của Nhà nước và sự quản lý thống nhất của các cơ quan chức năng. Nhờ đó, quỹ không bị chi phối bởi mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn, mà hướng tới bảo đảm chi trả ổn định, lâu dài cho người tham gia, kể cả trong những thời điểm khó khăn.

Có thể thấy, khác với nhiều loại hình bảo hiểm đơn lẻ, chính sách BHXH, BHYT được thiết kế để bảo vệ người dân trong suốt vòng đời. Từ khi còn trong độ tuổi lao động đến khi về già, từ lúc khỏe mạnh đến khi ốm đau, người tham gia đều được chia sẻ, hỗ trợ kịp thời. Đây không chỉ là chính sách kinh tế – xã hội, mà còn là biểu hiện sinh động của tính nhân văn, của tinh thần đoàn kết, tương trợ trong cộng đồng.

Từ những câu chuyện cụ thể đến những con số thuyết phục, có thể khẳng định rằng, khi chính sách đi vào cuộc sống, niềm tin của người dân được củng cố, nhận thức được nâng cao. Và chính từ niềm tin ấy, lưới an sinh xã hội ngày càng được mở rộng, trở thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước.

An sinh bền vững - trách nhiệm và lựa chọn của mỗi người

Để đạt được những kết quả trên, hệ thống BHXH Việt Nam đã triển khai đồng bộ các giải pháp, từ chủ động tham mưu, hoàn thiện chính sách đến đổi mới công tác tuyên truyền theo hướng bám sát từng nhóm đối tượng, qua đó nâng cao nhận thức và thúc đẩy người dân chủ động tham gia. Cùng với đó, việc tăng cường thanh tra, kiểm tra, siết chặt kỷ cương, kỷ luật đã góp phần hạn chế tình trạng trốn đóng, chậm đóng, bảo đảm quyền lợi của người tham gia. Công tác cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin tiếp tục được đẩy mạnh, hướng tới nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các nghị quyết của Đảng và chính sách của Nhà nước đã tạo hành lang pháp lý vững chắc, huy động sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị. Ở cơ sở, mô hình “đi từng ngõ, gõ từng nhà” tiếp tục phát huy hiệu quả trong vận động người dân tham gia BHXH tự nguyện, BHYT hộ gia đình; các tổ chức chính trị - xã hội giữ vai trò nòng cốt trong tuyên truyền, hỗ trợ người dân tiếp cận chính sách.

Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được, vẫn còn nhiều thách thức. Tâm lý hưởng ngắn hạn, tình trạng rút BHXH một lần, tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, cùng với khó khăn trong việc mở rộng BHYT tới nhóm lao động phi chính thức, hộ cận nghèo… đòi hỏi phải có giải pháp mạnh mẽ và đồng bộ hơn trong thời gian tới.

Mỗi dịp tháng 5 hằng năm, “Tháng vận động triển khai BHXH toàn dân” trở thành điểm nhấn quan trọng, lan tỏa tinh thần an sinh trong toàn xã hội. Năm 2026, với chủ đề “Bảo hiểm xã hội – điểm tựa an sinh trọn đời”, chiến dịch không chỉ là đợt cao điểm tuyên truyền mà còn khẳng định rõ: tham gia BHXH, BHYT là nhu cầu thiết yếu, là lựa chọn chủ động, lâu dài cho mỗi người dân. Đây không chỉ là quyền lợi mà còn là trách nhiệm đối với bản thân, gia đình và cộng đồng.

Tháng vận động năm nay mở ra cơ hội thúc đẩy mạnh mẽ việc mở rộng diện bao phủ. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, từ đổi mới phương thức truyền thông, phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, đến nâng cao chất lượng dịch vụ và tiếp tục cải cách thủ tục hành chính. Đồng thời, việc nâng cao chất lượng khám, chữa bệnh BHYT, bảo đảm quyền lợi thiết thực cho người tham gia, cùng với các chính sách hỗ trợ phù hợp, nhất là đối với lao động tự do, sẽ góp phần củng cố niềm tin và thu hút người dân tham gia bền vững.

Thực tiễn cho thấy, sự ổn định xã hội bắt nguồn từ sự yên tâm của mỗi người dân. Tham gia BHXH, BHYT là cách mỗi người tự bảo vệ trước rủi ro, tích lũy cho tương lai và góp phần xây dựng xã hội công bằng, nhân văn. Mỗi sổ BHXH, mỗi thẻ BHYT chính là “viên gạch” tạo nền tảng an sinh vững chắc, giúp người dân giảm gánh nặng chi phí y tế và ổn định cuộc sống.

Qua hơn ba thập niên, chính sách BHXH, BHYT đã khẳng định vai trò trụ cột của hệ thống an sinh xã hội. Để tiến tới bao phủ toàn dân, cần sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và sự chủ động tham gia của mỗi người dân./.