Già hóa dân số nhanh, yêu cầu bảo đảm an sinh ngày càng lớn

Tại Việt Nam, tốc độ già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng, đặt ra những thách thức không nhỏ đối với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có yêu cầu bảo đảm an sinh và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Theo kết quả Điều tra dân số giữa kỳ năm 2024, Việt Nam có hơn 101 triệu người, đứng thứ ba ở Đông Nam Á và thứ 16 trên toàn cầu về dân số. Tuy nhiên, tỷ lệ tăng dân số bình quân giai đoạn 2019 - 2024 chỉ ở mức 0,99%/năm, giảm đáng kể so với mức 1,22%/năm của giai đoạn 2014 - 2019. Xu hướng giảm sinh cùng với tuổi thọ ngày càng tăng đang làm thay đổi nhanh chóng cơ cấu dân số, thúc đẩy quá trình già hóa diễn ra mạnh mẽ.

Hiện Việt Nam có khoảng 16,1 triệu người cao tuổi, chiếm gần 16% dân số cả nước. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ lên tới gần 18 triệu người và tiếp tục tăng mạnh trong những thập kỷ tiếp theo. Tại một số đô thị lớn, áp lực từ quá trình già hóa dân số đã ngày càng rõ nét. Thành phố Hồ Chí Minh hiện có hơn 1,3 triệu người trên 60 tuổi, chiếm khoảng 12% dân số thành phố; dự kiến đến năm 2030, tỷ lệ này có thể lên tới 20%.

Già hóa dân số là thành quả của phát triển kinh tế, cải thiện điều kiện sống và tiến bộ y tế, nhưng đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống an sinh xã hội. Khi số người cao tuổi tăng nhanh, nhu cầu về thu nhập ổn định, chăm sóc sức khỏe, khám, chữa bệnh và các dịch vụ chăm sóc dài hạn cũng gia tăng.

Trong bối cảnh đó, việc mở rộng diện bao phủ và nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách BHXH, BHYT có ý nghĩa ngày càng quan trọng, góp phần chuẩn bị nền tảng an sinh cho một xã hội đang bước vào giai đoạn già hóa.

Vững vàng tuổi già từ nền tảng an sinh

Tuổi già là giai đoạn mỗi người cần có một nền tảng an sinh đủ vững để duy trì cuộc sống và chủ động trước những thay đổi về sức khỏe, thu nhập. Khi khả năng lao động giảm, nhu cầu chăm sóc sức khỏe tăng lên, một nguồn thu nhập ổn định cùng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế trở thành những yếu tố quan trọng đối với chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.

Chính sách BHXH được xây dựng với mục tiêu chia sẻ rủi ro, bảo đảm thay thế một phần thu nhập của người lao động khi hết tuổi lao động. Trong đó, chế độ hưu trí có vai trò đặc biệt quan trọng đối với người cao tuổi.

Luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đã giảm thời gian đóng BHXH tối thiểu để đủ điều kiện hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm. Quy định này mở rộng cơ hội hưởng lương hưu cho người lao động có thời gian tham gia BHXH chưa đủ dài theo quy định trước đây, đồng thời tạo thêm động lực để người lao động tiếp tục tham gia và duy trì thời gian đóng BHXH.

Kết quả thực hiện chính sách trong năm 2026 cho thấy diện bao phủ BHXH tiếp tục được mở rộng. Tính đến hết tháng 8/2026, số người tham gia BHXH đạt 22,408 triệu người, tăng 877,2 nghìn người so với năm 2025. Trong 8 tháng năm 2026, BHXH Việt Nam đã giải quyết cho 68.138 người hưởng chế độ BHXH hằng tháng.

Đối với người đã có quá trình tham gia BHXH, lương hưu không chỉ là khoản thu nhập bảo đảm cuộc sống hằng tháng mà còn gắn với quyền được cấp thẻ BHYT trong suốt qua trình hưởng theo quy định. Đây là sự kết nối quan trọng giữa hai chính sách an sinh, tạo thành điểm tựa kép cho người dân khi bước vào tuổi già: có nguồn thu nhập và có cơ chế bảo đảm khi rủi ro về sức khỏe xảy ra.

Thực tế triển khai chính sách cho thấy, bảo đảm an sinh cho người cao tuổi không thể chỉ bắt đầu khi họ đã hết tuổi lao động. Đó là quá trình chuẩn bị từ khi còn trẻ, thông qua việc tham gia BHXH, duy trì thời gian đóng và chủ động tích lũy quyền lợi an sinh cho tương lai.

BHYT chia sẻ gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh

Nếu BHXH góp phần bảo đảm thu nhập thì BHYT là chính sách quan trọng giúp người cao tuổi giảm gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh.

Tuổi càng cao, nhu cầu chăm sóc sức khỏe càng lớn. Người cao tuổi thường phải theo dõi, điều trị các bệnh mạn tính hoặc có nguy cơ mắc nhiều bệnh cùng lúc. Những trường hợp phải điều trị dài ngày, sử dụng thuốc thường xuyên hoặc thực hiện các kỹ thuật y tế có chi phí cao có thể tạo áp lực lớn đối với người bệnh và gia đình.

Tham gia BHYT giúp người dân được Quỹ BHYT chia sẻ chi phí khám, chữa bệnh trong phạm vi và mức hưởng theo quy định. Với người cao tuổi, ý nghĩa của sự chia sẻ này càng rõ nét, bởi nhu cầu sử dụng dịch vụ y tế thường xuyên hơn và nguy cơ phát sinh chi phí lớn cũng cao hơn.

Độ bao phủ BHYT của Việt Nam những năm qua tiếp tục được mở rộng. Tỷ lệ tham gia BHYT từ 68,8% dân số năm 2013 đã tăng lên 95,16% năm 2025, đến hết tháng 6/2026 có 98,68 triệu người tham gia BHYT, độ bao phủ đạt khoảng 95,47% dân số. Theo Quyết định số 1468/QĐ-TTg ngày 31/7/2026, mục tiêu tỷ lệ bao phủ BHYT được đặt ra ở mức 95,98% vào năm 2026 và tăng dần qua các năm, hướng tới 100% vào năm 2030.

Trong 8 tháng năm 2026, tổng số lượt người khám, chữa bệnh BHYT đạt 130.748.024 lượt, với số tiền chi từ Quỹ BHYT là 117.992 tỷ đồng. Những con số này phản ánh nhu cầu khám, chữa bệnh của người dân ngày càng lớn, đồng thời cho thấy vai trò của chính sách BHYT trong việc chia sẻ chi phí y tế, nhất là đối với những người có nhu cầu chăm sóc sức khỏe thường xuyên, trong đó có người cao tuổi.

Quan trọng hơn, phía sau những con số về số người tham gia và số lượt khám, chữa bệnh là mục tiêu bảo đảm để người dân không phải từ bỏ hoặc trì hoãn việc điều trị vì khó khăn về kinh tế. Với người cao tuổi, một chính sách BHYT được thực hiện đầy đủ và hiệu quả chính là thêm một lớp bảo vệ trước những rủi ro sức khỏe thường gặp trong giai đoạn cuối của cuộc đời.

Chủ động chuẩn bị cho tuổi già

Bảo đảm an sinh cho người cao tuổi là trách nhiệm của Nhà nước, gia đình và toàn xã hội, nhưng trước hết mỗi người cần chủ động chuẩn bị cho tương lai của mình. Tham gia BHXH trong thời gian còn khả năng lao động là một hình thức chuẩn bị cho cuộc sống khi về già. Duy trì tham gia BHYT là cách chủ động phòng ngừa rủi ro về sức khỏe. Khi những rủi ro không may xảy ra, sự chia sẻ từ hệ thống bảo hiểm giúp người dân giảm bớt áp lực tài chính và có thêm điều kiện tập trung cho việc điều trị, phục hồi sức khỏe.

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, mở rộng diện bao phủ BHXH, BHYT càng có ý nghĩa chiến lược. Một hệ thống an sinh có độ bao phủ rộng sẽ giúp phân tán rủi ro tốt hơn, giảm áp lực chăm sóc và chi phí trực tiếp đối với từng gia đình, đồng thời góp phần bảo đảm ổn định xã hội trong dài hạn.

Ngày Quốc tế Người cao tuổi 01/10 là dịp để xã hội ghi nhận những đóng góp của người cao tuổi đối với gia đình, cộng đồng và đất nước. Đồng thời, đây cũng là dịp nhìn lại những yêu cầu đặt ra trong chăm sóc và bảo đảm an sinh cho một bộ phận dân số ngày càng quan trọng. Trong hành trình đó, chính sách BHXH, BHYT giữ vai trò quan trọng trong việc tạo dựng nền tảng an sinh lâu dài.

Một người lao động có lương hưu khi về già sẽ có thêm nguồn thu nhập ổn định. Một người cao tuổi có thẻ BHYT sẽ có thêm cơ chế chia sẻ khi phải khám, chữa bệnh. Khi hai chính sách được thực hiện đồng bộ, người cao tuổi có thêm điều kiện để giảm phụ thuộc vào gia đình, chủ động hơn trong cuộc sống và yên tâm chăm sóc sức khỏe./.