Theo Báo cáo Dự báo dân số giai đoạn 2024–2074 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố, Việt Nam đang đứng trước ngưỡng chuyển đổi quan trọng về quy mô dân số. Báo cáo xây dựng ba kịch bản dựa trên các mức sinh thấp, trung bình và cao, qua đó cho thấy những xu hướng khác nhau nhưng đều phản ánh thực tế chung là tốc độ tăng dân số đang chậm lại rõ rệt.

Ở kịch bản trung bình, với mức sinh 1,85 con/phụ nữ, dân số Việt Nam dự kiến tăng bình quân khoảng 0,66% mỗi năm trong 5 năm tới, sau đó giảm dần. Đến năm 2060, tăng trưởng dân số sẽ về mức 0% và bắt đầu chuyển sang suy giảm từ năm 2061.

Ảnh minh họa. (Nguồn: internet)

Đáng lo ngại hơn, trong kịch bản mức sinh thấp (1,45 con/phụ nữ), dân số có thể tăng trưởng âm ngay từ năm 2051, sớm hơn khoảng một thập kỷ so với phương án trung bình. Giai đoạn cuối kỳ dự báo (2069–2074), quy mô dân số được dự báo giảm trung bình khoảng 461.000 người mỗi năm.

Ngược lại, với kịch bản mức sinh cao (2,01 con/phụ nữ), dân số vẫn duy trì đà tăng đến năm 2074. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, khả năng hiện thực hóa kịch bản này là không dễ khi mức sinh tại Việt Nam đã duy trì ở mức thấp trong nhiều năm liên tiếp.

Dù theo kịch bản nào, Việt Nam cũng đang bước vào giai đoạn tăng trưởng dân số chậm, kéo theo hàng loạt hệ lụy. Hệ quả trực tiếp là quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh, tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội, y tế, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt lao động trong tương lai. Nguy cơ “già trước khi giàu” ngày càng hiện hữu nếu không duy trì được quy mô dân số hợp lý cho phát triển bền vững.

Theo ông Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), xu hướng mức sinh thấp và gia tăng nhanh số người cao tuổi không chỉ là vấn đề riêng của Việt Nam mà là thách thức mang tính toàn cầu. Năm 2025, mức sinh của phụ nữ Việt Nam đạt trung bình 1,93 con, tăng nhẹ so với mức thấp kỷ lục của năm trước, song vẫn dưới mức sinh thay thế và có sự chênh lệch lớn giữa các vùng, miền. Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở quy mô dân số mà còn ở cơ cấu và chất lượng dân số khi mức sinh thấp kéo dài.

Cần một chiến lược khuyến khích sinh tổng thể, dài hạn

Theo TS.BS Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số (CCIHP), trong bối cảnh hiện nay, các chính sách khuyến sinh nếu chỉ dừng ở hỗ trợ tài chính đơn lẻ sẽ khó tạo ra tác động bền vững. Quyết định sinh con không chỉ phụ thuộc vào thu nhập mà còn gắn với điều kiện sống, môi trường làm việc, hệ thống dịch vụ xã hội và sự phân chia trách nhiệm trong gia đình.

Do đó, chính sách khuyến sinh cần được thiết kế theo hướng tổng thể, đồng bộ, tập trung vào việc giảm gánh nặng chăm sóc và nuôi dạy con cái. Trong đó, mở rộng hệ thống nhà trẻ, lớp mẫu giáo bán trú với chi phí phù hợp cho công nhân và các gia đình trẻ, đặc biệt tại khu công nghiệp và đô thị lớn, là giải pháp then chốt. Cùng với đó là trợ giá dịch vụ mầm non, từng bước giảm chi phí giáo dục và chăm sóc y tế cho trẻ em.

Một nội dung quan trọng khác là thúc đẩy vai trò của nam giới trong chăm sóc con cái thông qua các chính sách nghỉ chăm con có hưởng lương, qua đó góp phần thay đổi chuẩn mực xã hội về vai trò giới. Môi trường làm việc cũng cần trở nên thân thiện hơn với gia đình, với các hình thức giờ làm linh hoạt, làm việc bán thời gian hoặc từ xa cho cha mẹ có con nhỏ.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, cách tiếp cận tổng thể hoàn toàn khả thi. Pháp là một trong số ít quốc gia duy trì được mức sinh tương đối ổn định trong gần ba thập kỷ qua (khoảng 1,8–2,0 con/phụ nữ), nhờ sự kết hợp đồng bộ giữa hệ thống trông trẻ chất lượng cao, chế độ nghỉ sau sinh có hưởng lương cho cả cha và mẹ, giờ làm việc linh hoạt và môi trường xã hội đề cao bình đẳng giới.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp, già hóa dân số sẽ diễn ra nhanh hơn dự báo. Lực lượng lao động trong độ tuổi làm việc sẽ thu hẹp, trong khi tỷ lệ người cao tuổi gia tăng nhanh, kéo theo áp lực lớn đối với an sinh xã hội, y tế và tăng trưởng kinh tế. Nguy cơ “già trước khi giàu” sẽ trở nên rõ rệt nếu không có giải pháp kịp thời.

Theo TS.BS Hoàng Tú Anh, Việt Nam đang “chạy đua với thời gian” để tận dụng những năm cuối của cơ cấu dân số vàng. Tuy nhiên, khuyến sinh không phải là giải pháp duy nhất. Song song với đó, cần đẩy nhanh các chiến lược nâng cao năng suất lao động, đầu tư cho giáo dục, đào tạo kỹ năng và đổi mới công nghệ để bù đắp cho sự suy giảm về số lượng lao động.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn là thành tựu phản ánh những tiến bộ về kinh tế, y tế và chất lượng sống. Vấn đề cốt lõi là khả năng thích ứng của xã hội. Khuyến sinh, nâng cao năng suất lao động và thích ứng với già hóa cần được đặt trong một chiến lược tổng thể, dài hạn, có sự phối hợp liên ngành. Làm tốt sẽ biến thách thức dân số thành động lực cho phát triển bền vững; chậm trễ sẽ khiến áp lực gia tăng trong tương lai gần./.